Osasuna Memoria verbindt families van represailleslachtoffers met Real Madrid via vergeten presidenten uit de Burgeroorlog

Verhalen over ballingschap, executies en republikeinse presidenten verbinden osasunistas en madridistas in een gedeelde eis om historische erkenning.

Een rustige ochtend op de avenida Carlos III in Pamplona. Weinig voorbijgangers lopen rond de plek waar de toekomstige vestiging van de Caja de Ahorros de Navarra zou verrijzen. Een oudere man kijkt vanaf het hek naar de diepe geul die de bouw heeft opengelegd. Hij draagt geruite pantoffels, comfortabel voor thuis. De omvang van de kuil laat hem verbijsterd achter.

Een andere man herkent hem van verre. Ze hebben nooit een woord gewisseld, maar hij weet precies wie het is. Hij loopt naar hem toe, gaat naast hem staan en zegt zonder hem aan te kijken: “Hé, hoeveel geëxecuteerden zouden in dit gat passen, hè!”. De oude man draait zich bleek en ontredderd om. Zonder antwoord vlucht hij met de krachten die hij nog in zijn vermoeide benen heeft.

Degene die die woorden uitsprak was Txomin Villafranca Lizarraza. Zijn familie werd na de staatsgreep van 18 juli 1936 meedogenloos vervolgd. Txomin, geboren in mei, bracht zijn eerste maanden op de vlucht door. Zijn grootvader Leandro werd doodgeschoten in een greppel bij Urroz. Zijn vader, een Navarrese communistische leider, wist te ontsnappen maar stierf in de Modelo-gevangenis in Barcelona, door de stalinisten als trotskist aangewezen.

De Santero en de doodseskaders in Navarra

De man die doodsbang vluchtte was Benito Santesteban Martínez (1905-1979), bekend als El Santero. Hij behoorde tot de belangrijkste beulen van de requeté-eskaders die in 1936 en 1937 in Navarra actief waren. Op zijn geweten rusten tientallen doden, waarvan velen met Osasuna verbonden waren.

Osasuna Memoria haalt het verleden van de rojillo-club boven water

De groep Osasuna Memoria eist al langer dat de club uit Pamplona naar zijn geschiedenis kijkt en erkenning geeft aan degenen die het team in de beginjaren hebben opgebouwd. Osasuna was een van de oprichters van de Segunda División, promoveerde in 1935 naar de Primera en speelde een maand voor het uitbreken van de oorlog de Copa-halve finale tegen Barcelona.

In dat traject zijn meerdere verhalen naar boven gekomen. Familieleden die elkaar niet kenden, hebben elkaar ontmoet in Pamplona, Parijs, Santiago de Chile en Buenos Aires. Ze deelden herinneringen, glimlachen en pijn. Plotseling duikt in die puzzel Real Madrid op.

Lizarza probeerde Osasuna te verkopen aan Real Madrid en Atlético Aviación

De connectie loopt via Antonio Lizarza (1891-1974), tweemaal voorzitter van Osasuna en een sleutelfiguur in het Navarrese carlisme. Overstelpt door schulden stelde Lizarza voor de club te verkopen aan de twee grote Madridse clubs: Atlético Aviación en Real Madrid. Geen van beide deals ging door.

Republikeinse presidenten van Madrid die erkenning eisen

Via Osasuna Memoria hebben de familieleden van onderdrukte osasunistas contact gelegd met de nakomelingen van twee Real Madrid-presidenten die willen dat de club hen erkent. Het gaat om Carles Vallejo, zoon van Juan José Vallejo, en Gabriela Echeverría, achterkleindochter van kolonel Antonio Ortega.

Mijn vader was tijdens de Republiek sterk betrokken bij de sport. Toen de fascistische staatsgreep plaatsvond, werd Madrid in beslag genomen en werd hij vanwege zijn band met de Unión Cultural Deportiva Obrera tot voorzitter benoemd. Het was een vrij korte periode, want hij was jong en wilde vooral naar het front.

— Carles Vallejo, Interview met MARCA

Onder het voorzitterschap van Vallejo stelde Madrid zich in dienst van de verdediging van de hoofdstad. Het stadion diende als trainingsplaats voor milities en er werden wedstrijden georganiseerd om steun te winnen voor de republikeinse verdediging. Vallejo was ook vicevoorzitter van de Spaanse voetbalbond en stimuleerde een nieuwe competitie in de republikeinse zones. Hij nam bovendien deel aan de organisatie van de Olimpiada Popular in Barcelona, die door de militaire opstand werd afgelast.

Vallejo, die in 1978 in Barcelona overleed, werd opgevolgd door commandant Ortega, een andere republikeinse militair die bij de verdediging van Irún gewond raakte. Hij werd door de casadistas aangegeven, in Alicante gevangengenomen en op 15 juli 1939 geëxecuteerd.

Verhalen over ballingschap en schuilplaats in stationsklokken

Maite, kleindochter van Ramón Bengaray, herinnert zich dat de resten van haar grootvader een jaar geleden werden gevonden. Bengaray was bariton, Osasuna-bestuurder en ontwerper van de wedstrijdposters. Als leider van het Frente Popular werd hij vermoord toen hij probeerde naar Frankrijk te vluchten.

Marisa, kleindochter van Enrique Cayuela, woont in Santiago de Chile. Haar familie verloor twee broers bij de slachting van Valcaldera in augustus 1936. Enrique overleefde door zich te verstoppen in de oude klok van het busstation in Pamplona. Dankzij Osasuna Memoria kon de familie die klok betreden en de geschiedenis van Natalio, Santiago en Enrique reconstrueren.

Daarnaast duiken andere namen op: Fortunato Aguirre, Eladio Zilbeti, Enrique Astiz, Florencio Alfaro, Filomeno Urdíroz en Alberto Lorenzo. Allen verbonden aan Osasuna en slachtoffer van de repressie.

De families eisen een gebaar. Een kleine erkenning zoals Txomin Villafranca die beleefde toen hij Santesteban doodsbang zag vluchten. “Wat een schrik heeft hij gehad!”.

Tags bij dit artikel