Sommige archeologische vondsten komen na lange geplande campagnes aan het licht. Andere verschijnen puur door toeval. Op 22 oktober 1972 werkte Raycho Marinov, een jonge graafmachinebestuurder van 22 jaar, aan een sleuf nabij de kust van de Zwarte Zee in de Bulgaarse stad Varna. Zijn machine bracht enkele ongebruikelijke metalen voorwerpen aan de oppervlakte.
Zonder het volledige belang van zijn vondst te beseffen, verzamelde Marinov enkele stukken en bewaarde ze in een schoenendoos die hij mee naar huis nam. Enkele dagen later besloot hij de lokale archeologen te waarschuwen. Dat gebaar leverde hem een beloning van 500 leva op, gelijk aan enkele maandlonen van die tijd, en leidde tot een van de belangrijkste ontdekkingen uit de Europese prehistorie.
Onder de oppervlakte lag een uitgestrekte begraafplaats uit de koperen tijdperk, nu bekend als de necropolis van Varna. De opgravingen, geleid door Mihail Lazarov en Ivan Ivanov, duurden bijna twee decennia en brachten bijna 300 graven aan het licht. Tweeënzestig daarvan bevatten gouden voorwerpen. In totaal werden meer dan 3000 stukken met een gewicht van ongeveer zes kilo geborgen: kettingen, armbanden, oorbellen en kleine schijven die aan kleding waren genaaid.
De stukken dateren uit de periode 4600 tot 4200 v.Chr., waardoor ze de oudste bekende bewerkte goudschat vormen. Graf nummer 43 springt eruit door zijn spectaculaire inhoud. Daarin lag een man van meer dan 60 jaar omringd door bijna een derde van al het goud van de vindplaats, inclusief een scepter en een gouden penisomhulsel. Dat ene graf bevatte meer goud dan elders op aarde uit dezelfde periode is gevonden.
Experts zien de vondst als bewijs dat er in Varna al een duidelijk hiërarchische samenleving bestond, met leiders die met buitengewone rijkdommen werden begraven, eeuwen voordat de grote beschavingen van Egypte of Mesopotamië ontstonden. Het grootste deel van de schat is momenteel te zien in het Archeologisch Museum van Varna. Archeologen schatten dat nog ongeveer 30 procent van de necropolis onontdekt is.