Russische miljardairs Usmanov en Fridman krijgen EU-sanctiesverlichting via regionale deals

Frankrijk en Luxemburg zorgden voor vrijstellingen gekoppeld aan gevangenenruil en arbitrageclaims, niet aan druk van het Kremlin

Miljardairs Alisher Usmanov en Mikhail Fridman behoren tot de meest prominente Russische zakenlieden die verwijdering van de Europese sanctielijst in verband met de oorlog in Oekraïne hebben weten te bewerkstelligen. Er zijn geen aanwijzingen voor een directe rol van president Vladimir Putin bij dit resultaat.

In plaats daarvan bleken de complexe netwerken die Usmanov verbinden met leiders in de Kaukasus en Centraal-Azië doorslaggevend, volgens ingewijden die anoniem spraken vanwege de gevoeligheid van de zaak. Fridman profiteerde min of meer als neveneffect.

Frankrijk regelt vrijstelling voor Usmanov in ruil voor gevangenen

De plotselinge Franse poging om Usmanov van de sanctielijst te halen verraste andere EU-landen en leidde tot felle interne discussies. Op een gegeven moment dreigde het meningsverschil bijna 3000 individuele en bedrijfssancties die sinds de Russische invasie in 2022 waren opgelegd, te ondermijnen.

De maatregel maakte uiteindelijk deel uit van een breder akkoord dat twee gedetineerden in Azerbeidzjan vrijliet. De woordvoerder van Usmanov en Fridman zelf weigerden commentaar te geven op de ontwikkelingen.

Poetin heeft Russische zakenlieden de afgelopen jaren in privégesprekken verteld dat hij niet zou ingrijpen bij persoonlijke sancties en dat iedereen het probleem zelf moet oplossen. Usmanov, die nooit tot de binnenste kring van de president behoorde, lijkt die aanwijzing te hebben opgevolgd.

Decennialange banden in Oezbekistan en Azerbeidzjan leveren resultaat op

De 73-jarige Usmanov, geboren in Oezbekistan, bouwde via liefdadigheidswerk, sportinitiatieven en culturele programma’s uitgebreide relaties op met elites in voormalige Sovjetstaten. Deze inspanningen openden deuren op het hoogste politieke niveau.

Usmanov bezit een ereburgerschap in Oezbekistan en onderhoudt nauwe contacten met president Shavkat Mirziyoyev. Hij stelde zijn privé-Airbus A340, genaamd Bourkhan naar zijn vader, beschikbaar voor reizen van Mirziyoyev. Er bestaan ook warme betrekkingen met de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev.

Die banden leverden concrete resultaten op toen Frankrijk aandrong op verwijdering van Usmanov als onderdeel van de gevangenenruil. Azerbeidzjan verleende later gratie aan de Franse onderdaan Martin Ryan, die een gevangenisstraf van tien jaar wegens spionage had gekregen. Parijs verwelkomde de vrijlating als een humanitair gebaar.

Arbitragezaak Luxemburg levert Fridman soelaas op

Fridmans eigen verwijdering van de lijst verraste hemzelf, nadat hij na gedeeltelijke juridische successen grotendeels de hoop had opgegeven. Luxemburg vroeg om zijn vrijstelling vanwege een arbitragezaak van ongeveer 16 miljard dollar die hij had aangespannen over bevroren activa. De oligarch stelt dat de sancties een investeringsbeschermingsverdrag schenden.

Andere rijke Russen zullen dit ongetwijfeld nauwlettend bestuderen. De les die zij hieruit kunnen trekken is dat sancties zowel via de rechter als via politieke relaties met afzonderlijke EU-regeringen kunnen worden aangevochten.

— Grégoire Roos, directeur van de programma’s Europa en Rusland en Eurazië bij Chatham House, Reactie op het EU-besluit

Achtergronden en resterende beperkingen

Usmanov bouwde zijn fortuin in de jaren negentig op in de mijnbouw en staalindustrie voordat hij toetrad tot de investeringsafdeling van Gazprom. Hij bezit nu een belang van 49 procent in USM, dat de grootste ijzerertsproducent van Rusland Metalloinvest en een aandeel in telecombedrijf MegaFon controleert. Zijn vermogen bedraagt 16,6 miljard dollar.

Fridman was medeoprichter van Alfa Group en breidde later internationaal uit via LetterOne. Hij staat op de dertiende plaats van rijkste Russen met een geschat vermogen van 10,1 miljard dollar. Beide mannen blijven onder sancties van de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, waardoor de praktische impact van de EU-maatregel beperkt blijft.

Oekraïense president Volodymyr Zelenskyy uitte felle kritiek op de versoepeling van de maatregelen. De Britse premier Andy Burnham liet Zelenskyy weten dat het Verenigd Koninkrijk zijn eigen maatregelen handhaaft.