Het voetbal trekt de meeste aandacht onder de ultras van de hedendaagse sport, maar het fenomeen van collectief groepsdenken gaat veel verder dan de moderne stadions. In het Byzantijnse Rijk, meer dan 1.500 jaar geleden, genereerden wagenrennen al een zo intense passie dat die uitmondde in de grootste tragedie verbonden aan sport uit de Oudheid.

Het groepsdenken maakt van sport een sociaal fenomeen

Het voetbal werd een sociaal fenomeen omdat het het basale instinct van verbondenheid wakker maakte. Toeschouwers hielden op louter waarnemers te zijn en namen een team op als deel van hun identiteit, vierden de overwinningen en voelden zich verplicht het te verdedigen. Datzelfde oeroude gevoel verklaart waarom sport zijn oorspronkelijke grenzen overstijgt en gemeenschappen voortbracht die zeer krachtige krachten konden mobiliseren.

Het is geen exclusief kenmerk van het voetbal of van de huidige tijd. Al in het Spanje van de zeventiende eeuw hadden theaters hun eigen georganiseerde bendes, en in latere eeuwen ontstonden stedelijke stammen. Toch vond de eerste grote, gedocumenteerde uitbarsting van sportgeweld plaats in het Byzantijnse Rijk en eiste die minstens 30.000 doden.

Wagenrennen en de vier teams van het Rijk

In de late Romeinse wereld waren wagenrennen het enige grote spektakel dat de komst van het christendom overleefde. Het Circus Maximus in Rome bood plaats aan 130.000 toeschouwers en elke belangrijke stad had zijn eigen hippodroom. De wagenmenners vergaarden fortuinen die overeenkomen met miljarden euro’s vandaag de dag.

De wedstrijden stonden altijd tussen dezelfde vier teams: Rood, Groen, Blauw en Wit. Fans droegen de kleuren van hun team en vormden bendes die al relletjes veroorzaakten in steden als Rome, Pompeii of Leptis Magna. Met de tijd bleven slechts twee grote facties over: de Groenen en de Blauwen.

Groenen en Blauwen bouwen een parallelle machtsstructuur

In Constantinopel bereikten de facties een ongekend machtsniveau. Hun gewapende bendes handelden straffeloos omdat rechters tot een van beide kampen behoorden. Handelaren en rijke lieden financierden hun aanhangers en gebruikten hun invloed om Groenen of Blauwen op de hoogste posten van het Rijk te plaatsen.

De keizers zelf steunden meestal een van de twee facties op basis van persoonlijke voorkeur. Die loyaliteit aan de kleuren kon de trouw aan de staat, het gezin of zelfs het geloof vervangen, aldus de historicus Procopius van Caesarea.

De vonk die de Nika-opstand deed ontbranden

In het jaar 532 zat keizer Justinianus vijf jaar op de troon en steunde hij de Blauwen. Een belastingverhoging om de oorlog tegen Perzië te financieren zorgde voor wijdverbreid ongenoegen. Na een incident tijdens de races veroordeelden de rechtbanken enkele betrokkenen van beide kampen ter dood, maar twee gevangenen wisten in een kerk te vluchten en ontketenden daarmee een opstand.

Theodora kiest voor verzet en redt de troon

Justinianus overwoog het paleis te ontvluchten. Toen nam keizerin Theodora, die jaren eerder door de Groenen was afgewezen en door de Blauwen was opgenomen, het woord. Ze verklaarde dat ze het paleis alleen met de voeten vooruit zou verlaten en dat ze, al waren ze met weinigen, over loyale soldaten beschikten.

De bestorming van het hippodroom en het einde van de opstand

Tijdens de kroning van de keizerlijke kandidaat Hypatius in het hippodroom vielen de generaals Belisarius en Mundo met Gotische en Hunnische huurlingen binnen. De slachting richtte zich vooral op de Groenen, al werden er weinig onderscheiden gemaakt. Ongeveer 30.000 mensen kwamen om het leven op de tribunes.

Het uiteindelijke dodental liep nog verder op door plunderingen en de daaropvolgende repressie, en de helft van de stad werd verwoest, inclusief de vroege basiliek van de Hagia Sophia. De wagenrennen verdwenen echter niet. De Blauwen en Groenen herleefden enkele maanden later en de wedstrijden gingen door tot het hippodroom eeuwen later in vergetelheid raakte.

De ultras verdwenen nooit

De Nika-opstand toonde aan dat ultra-sectarisme zelfs de keizerlijke macht kon bedreigen. De facties verdwenen uiteindelijk, maar het fenomeen van sportief groepsdenken keerde terug met andere kleuren toen de moderne sport opnieuw massa’s mensen verzamelde. Vandaag staan we nog steeds voor dezelfde dynamiek die al bestond in het hippodroom van Constantinopel.