Jack Nicholson trok zich na zijn laatste filmrol in 2010 terug uit de schijnwerpers en liet een nalatenschap achter die een van de meest ingetogen krachtige optredens uit zijn latere carrière omvat. De misdaaddrama The Pledge uit 2001, geregisseerd door Sean Penn, gaf de ster de kans om een ingetogen rechercheur te spelen wiens obsessie met een onopgeloste zaak zijn leven langzaam ontwricht. Roger Ebert noemde het Nicholsons beste werk en de film blijft opvallen door zijn ongebruikelijke toon en emotionele gewicht.
Vier jaar na de lof voor de romantische komedie As Good as It Gets keerde Nicholson terug met een compleet andere aanpak. In The Pledge speelde hij Jerry Black, een rechercheur uit Reno die met pensioen gaat wanneer de moord op een kind hem weer in het werk trekt. Het verhaal volgt zijn belofte aan de ouders van het slachtoffer en zijn groeiende fixatie op het vinden van de dader, zelfs nadat een andere verdachte bekent.
Penn maakte de film als een spookachtige studie van een man die niet kan loslaten. De productie had een budget van 37 miljoen dollar, maar bracht slechts 29,4 miljoen dollar op aan de kassa, waardoor het bereik in het begin beperkt bleef. Critici reageerden positiever: Ebert gaf vier sterren en prees de terughoudendheid van de acteur.
The Pledge onderscheidt zich van typische detectiveverhalen door bewuste stilistische keuzes. Vroege scènes gebruiken plotselinge crashzooms tijdens de ontdekking van het lichaam, waardoor de schok op een bijna schokkende manier wordt versterkt. De score van Hans Zimmer en Klaus Badelt komt vaak op onverwachte momenten binnen en voegt spanning toe in plaats van troost. Deze elementen bouwen een scheve stemming op die de ontluisterende geest van de protagonist weerspiegelt.
Het verhaal begint als een standaardonderzoek, maar slaat in de slotakte scherp om. Blacks toewijding aan de zaak slokt elk aspect van zijn bestaan op en leidt tot een conclusie die veel kijkers verwoestend vinden. Bijrollen van Benicio del Toro, Aaron Eckhart en een kort maar memorabel optreden van Mickey Rourke voegen extra diepgang toe.
Ebert prees het optreden om het ontbreken van vertrouwde Nicholson-maniërismes. Hij merkte de afwezigheid van genot of sarcastische afstand op en zag in plaats daarvan een eenzame, ouder wordende man wiens pogingen tot pensioen bezwijken onder het gewicht van de zaak.
Here are none of the familiar signals of his more popular performances. None of the relish of characterization, none of the sardonic remove. We see a lonely man, aging, whose attempts to go through the motions of retirement fail.
Andere recensenten onderschreven dat gevoel. Richard Kelly in Sight & Sound noemde de film een elegante repliek op een vermoeid genre, terwijl Jay Carr van The Boston Globe het beschreef als opwindend omdat het durft het publiek uit te dagen.
Na The Pledge en About Schmidt keerde Nicholson terug naar de komedie met rollen in Anger Management en Something's Gotta Give. De eerdere thriller raakte in relatieve vergetelheid ondanks de sterke vakmanschap en emotionele uitwerking. De mix van procedurele elementen en karakterstudie houdt de film boeiend, met momenten die kijkers dwingen te twijfelen aan wat ze zien.
De film hoort thuis op lijsten met opvallende detectiveverhalen vanwege de bereidheid om van de formule af te wijken. De wending in de slotakte toont hoe diep de zaak Black heeft overgenomen en resulteert in een van de somberste eindes in de moderne cinema. Meer dan twee decennia later behoudt het verhaal zijn kracht om te ontnuchteren en te boeien.