Zwitserse kiezers beslissen op 29 november of de lang bestaande beperkingen op wapenexport worden versoepeld, een stap die het felle debat over de neutraliteit van het land opnieuw heeft aangewakkerd. Het referendum volgt nadat het parlement eind vorig jaar de Wet op het Oorlogsmateriaal heeft herzien, waarna tegenstanders een volksstemming hebben afgedwongen.
De laatste peilingen tonen 49 procent steun voor de wijzigingen, met een marge van maximaal drie punten. De uitkomst bepaalt hoe Zwitserland zijn historische neutraliteitsbeleid afweegt tegen de wens om de defensie-industrie te versterken en Europese partners te steunen.
De grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 bracht Zwitserland ertoe EU-sancties over te nemen, een stap die sommigen als strijdig met strikte neutraliteit zagen. Eerder deze zomer verwierpen kiezers een voorstel om een strengere definitie van neutraliteit in de grondwet op te nemen.
De huidige regels, aangescherpt in 2021, verbieden wapenleveranties aan landen in oorlog. Daardoor werden overdrachten van Zwitsers materieel aan Oekraïne geblokkeerd en kwam een geplande verkoop van bijna honderd tanks door staatsbedrijf Ruag AG aan Duitsland voor refurbishment en doorlevering aan Kyiv stil te liggen.
Defensiebedrijven stellen dat de beperkingen schadelijk zijn voor de business en Zwitserse bedrijven beletten mee te profiteren van de stijgende Europese defensie-uitgaven. De regering steunt de wijziging en waarschuwt dat zonder sterkere banden met internationale netwerken de nationale veiligheid in het gedrang kan komen.
De wijziging zou de Zwitserse industrie in staat stellen deel uit te maken van complexe waardeketens met de Verenigde Staten, wat nu niet mogelijk is. Deze integratie is essentieel om redenen van buitenlands en veiligheidsbeleid.
Critici zeggen dat het schrappen van de goedkeuringsplicht voor wederuitvoer Zwitserland het toezicht ontneemt en het risico meebrengt dat Zwitserse wapens bij onbedoelde gebruikers terechtkomen. Ze wijzen er ook op dat het bestaande embargo tegen Rusland betekent dat de wijzigingen geen directe leveranties aan Oekraïne mogelijk maken.
Autocratieën en dictators wereldwijd profiteren ervan, en Zwitserse wapens zouden dan worden ingezet in conflicten waar dat zeker niet gewenst is.
Neutraliteit heeft niet altijd exportverboden betekend. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verkocht Zwitserland wapens en verstrekte het financiering aan nazi-Duitsland en fascistisch Italië. Hoogleraar Evelyne Schmid van de Universiteit van Lausanne wijst op de moeilijkheid om permanente neutraliteit te rijmen met selectieve wapensteun.
Zwitserland heeft sinds het begin van de oorlog in Oekraïne grote moeite gehad een coherent beleid te voeren. Idealiter zouden we alles tegelijk willen: permanent neutraal zijn en toch wapens leveren wanneer het ons uitkomt. Maar dat is gewoon niet mogelijk.
Voormalig Rheinmetall AG-bestuurder Oliver Duerr zegt dat de regels deals al hebben bemoeilijkt. De export daalde in 2023 en 2024 maar is hersteld, en 2026 lijkt ondanks de beperkingen op verkopen aan de Verenigde Staten in verband met het conflict met Iran op solide resultaten af te stevenen.