Het verloren hoofdstuk: Anthony Burgess en de twee eindes van A Clockwork Orange

Britse en Amerikaanse edities verschilden over het laatste hoofdstuk van de roman, waardoor de boodschap over geweld en hervorming veranderde lang voordat Stanley Kubrick's film verscheen.

Lang voordat Stanley Kubrick de film uit 1971 regisseerde die tot verontwaardiging leidde en door de filmmaker zelf uit roulatie werd gehaald in Groot-Brittannië, bestond A Clockwork Orange als roman van de Engelse auteur Anthony Burgess. De in 1962 verschenen roman speelt zich af in een nabije toekomst waarin jongeren brute daden plegen en de autoriteiten met even drastische maatregelen reageren om conformiteit af te dwingen.

Vroege kritiek verschilde aan weerszijden van de Atlantische Oceaan

Britse recensenten gaven het boek bij verschijning een gemengd onthaal. The Spectator noemde het een "buitengewone technische prestatie", terwijl de New Statesman het omschreef als "een grote inspanning om te lezen". Amerikaanse critici waren veel enthousiaster. The Tulsa World merkte op dat het verhaal "snel voortgaat en je laat glimlachen, ook als hoofden worden ingeslagen en magen worden getrapt". De verschillen kwamen deels doordat lezers aan beide zijden van de oceaan verschillende versies van de tekst onder ogen kregen.

De originele Britse editie bevatte een laatste hoofdstuk over verlossing

De eerste twintig hoofdstukken draaien om de vijftienjarige Alex DeLarge en zijn bende "droogs" die in een dystopisch Londen willekeurige aanvallen, overvallen en seksueel geweld plegen. Na een bijzonder brute aanval wordt Alex door zijn metgezellen in de steek gelaten, gearresteerd, veroordeeld voor moord en tot veertien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Twee jaar later stemt hij in met een experimenteel overheidsprogramma dat bekendstaat als de Ludovico-techniek. De behandeling dwingt hem om grafisch geweld te bekijken terwijl hij misselijkheidverwekkende medicijnen krijgt toegediend, waardoor hij fysiek ziek wordt bij de gedachte aan agressie of zelfs de muziek van Beethoven die hem vroeger boeide.

Als een veranderd man vrijgelaten, krijgt Alex klappen van voormalige slachtoffers en van zijn oude bendeleden die inmiddels politieagent zijn. Overmand door Beethovens muziek probeert hij zelfmoord te plegen. Publieke verontwaardiging over de techniek dwingt de regering de effecten terug te draaien. Het verhaal eindigt met Alex die wakker en glimlachend voor de camera's staat en alweer fantasieën heeft over een terugkeer naar zijn gewelddadige leven.

Amerikaanse uitgevers verwijderden het eenentwintigste hoofdstuk

Het eenentwintigste hoofdstuk, dat alleen in de originele Britse editie voorkomt, verandert de toon dramatisch. Nu achttien jaar oud, beseft Alex dat hij zijn criminele verleden ontgroeid is en kijkt hij uit naar een conventioneel leven met een baan, een vrouw en kinderen. Burgess legde later de bedoeling achter deze afloop uit.

Het is een ander soort boek, en het is het boek dat ik wilde schrijven.

— Anthony Burgess, geciteerd in Consequence

De Amerikaanse uitgever W.W. Norton koos ervoor het hoofdstuk weg te laten toen het boek in 1963 in Amerika verscheen, omdat men de voorkeur gaf aan het abruptere en onheilspellendere slot. Burgess gaf destijds toestemming, hoewel hij later verklaarde dat de beslissing onder druk was genomen. Het gevolg was dat Amerikaanse lezers en uiteindelijk kijkers van Kubricks verfilming een somberder en ambiguere afloop kregen.

Burgess' complexe kijk op de film en de edities

Burgess verwierp de Amerikaanse versie of de film niet volledig. Hij had meer bezwaar tegen de manier waarop de film zijn roman overschaduwde en tegen de persoonlijke kritiek die hij kreeg vanwege de vermeende invloed ervan. Hij bleef grotendeels neutraal over welke afloop het beste werkte, hoewel hij hoofdstuk 21 in 1986 uiteindelijk herstelde in de Amerikaanse edities. In een nieuwe inleiding nodigde hij lezers uit om zelf te kiezen.

De twee versies blijven discussie oproepen over vrije wil, straf en de vraag of echte hervorming mogelijk is. Het herstelde hoofdstuk biedt een voorzichtig optimistische noot die de ingekorte editie bewust achterwege laat.

Tags bij dit artikel