Misdaadverhalen vormen al lang een hoeksteen van de cinema en leveren enkele van de meest memorabele films over generaties heen. Naarmate de houding tegenover wetsovertreding in de twintigste eeuw veranderde, gingen filmmakers verder dan simpel escapisme en verkenden ze diepere lagen van de ervaring, vooral tijdens de New Hollywood-periode toen verhalen gelaagder en realistischer werden.
Echte grit in deze films gaat verder dan duisternis of wreedheid. Het betekent het weerspiegelen van authentieke sociale realiteiten die het plot verbinden met alledaagse menselijke worstelingen, waardoor wat fantasie zou kunnen zijn verhalen worden die resoneren met geleefde ervaring en blijvende relevantie.
Een van de vroegste pijlers van het Duitse expressionisme, M hielp de neo-noirstijl vormgeven die decennialang de misdaadvertelling beïnvloedde. Peter Lorre leverde een huiveringwekkende vertolking als kindermoordenaar die zo dreigend was dat politie en criminelen de handen ineen sloegen om hem te pakken, lang voordat de term seriemoordenaar gemeengoed werd.
De film brak nieuw terrein door vergelijkende moraal en onwaarschijnlijke allianties te onderzoeken. Personages werken zelden samen met mensen die tegengestelde waarden hebben, maar hier dwingt het gedeelde doel van openbare veiligheid samenwerking af tussen onwaarschijnlijke partners.
Brian De Palma maakte een dynamische versie van de klassieke tv-serie, gebaseerd op echte gebeurtenissen waarbij de agent uit Chicago Elliot Ness (Kevin Costner) een team samenstelde om Al Capone (Robert De Niro) uit te schakelen. Costner bracht stille vastberadenheid in de rol van een principiële politieman, terwijl Sean Connery scènes stal als de ervaren Ierse agent die meedeed om te helpen.
Connery won een Academy Award voor Beste Mannelijke Bijrol voor zijn werk en bewees daarmee zijn blijvende aanwezigheid op het scherm, zelfs laat in die fase van zijn carrière.
Sergio Leone, bekend van zijn spaghettiwesterns, keerde terug met deze weidse meditatie over het falen van de Amerikaanse droom. Het verhaal volgt generaties immigranten die verstrikt raken in maffiageweld door de twintigste eeuw heen en schetst een somber portret van hoe wreedheid van het ene tijdperk op het volgende overgaat.
Leone kwam uit pensioen om het project te regisseren. Studio-ingrijpen verkortte de bioscoopversie, maar de volledige vier uur durende regisseursversie werd later op festivals vertoond en kreeg de erkenning die het verdiende.
John Boorman transformeerde een potentiële lowbudget-actiefilm tot iets veel introspectievers. Lee Marvin speelde een verraden huurmoordenaar die wraak zoekt terwijl hij probeert zijn verbrijzelde leven te reconstrueren, met desoriënterende herhaling en surrealistische elementen om zijn ontluisterende geest weer te geven.
De formele risico’s van de film lieten een stempel achter op latere regisseurs, waaronder Steven Soderbergh, wiens thriller The Limey uit 1999 een duidelijke hommage was met Terence Stamp in de hoofdrol.
Sidney Lumet beperkte bijna alle actie tot één banklocatie en versterkte daarmee de toenemende spanning terwijl een roof misloopt. Al Pacino gaf een gelaagde vertolking vol onverwachte humor en kwetsbaarheid en kaderde het verhaal als een scherpe blik op klassentegenstellingen en sociale uitsluiting.
De voor een Oscar genomineerde film blijft een ijkpunt. Een toneelbewerking ging dit jaar in première op Broadway met Jon Bernthal in de hoofdrol die oorspronkelijk door Pacino werd gespeeld.