Zwitserland stemt over een maximumaantal inwoners
In dit artikel:
In Genève hangen campagneposters die de kern van het referendum van zondag 14 juni treffend illustreren: het ene beeld pleit voor een ja-stem onder het motto van «duurzaamheid» en tegen meer dan 10 miljoen inwoners; het andere benadrukt dat de zorg zonder buitenlandse werknemers in elkaar zou storten en roept op nee te stemmen tegen wat men een «chaos-initiatief» noemt. Het Volksinitiatief verlangt dat de overheid garandeert dat de Zwitserse bevolking in 2050 niet boven de 10 miljoen uitkomt — nu telt het land ongeveer 9,1 miljoen mensen — en dat er al vanaf 2031 maatregelen moeten gelden.
Concreet zou het plafond de jaarlijkse nettotoename van nu circa 80.000 personen terugbrengen tot 30.000. Van de huidige instroom is minder dan een tiende vluchteling of asielzoeker. De initiatiefnemers zijn de nationalistische Zwitserse Volkspartij (SVP), de grootste politieke kracht in het land. Liberalen, sociaaldemocraten en groenen verzetten zich, terwijl de christendemocratische Mitte verdeeld is; het debat snijdt langs links-rechts en behoudsgezind-progressief lijnen.
Opiniepeilingen tonen een nauwe strijd en geven het ja-kamp momentum. Een belangrijke reden voor steun onder veel kiezers is niet per se xenofobie, maar de vrees dat massale bevolkingsgroei de buitengewoon hoge welvaart en levensstandaard zou aantasten. Ironisch genoeg waarschuwen economen en ondernemers dat juist zo’n beperking de economie hard kan treffen — sprake kan zijn van een daling van de groei met ruim 7 procent over tijd, een schadepost die in de tientallen tot honderden miljarden Zwitserse frank kan lopen. Bedrijven, onderzoeksinstellingen en de zorgsector benadrukken dat ze in sterke mate afhankelijk zijn van buitenlandse krachten: in de horeca is circa de helft van het personeel niet-Zwitsers, en sectoren als bankwezen, biochemie en wetenschap vertrouwen op buitenlandse expertise.
Referenda zijn diep verankerd in de Zwitserse politiek. Sinds 1848 zijn er honderden gehouden; verplicht bij grondwetswijzigingen en toetreding tot internationale organisaties, facultatief bij een petitie van acht kantons en 50.000 handtekeningen, en via een volksinitiatief met 100.000 handtekeningen binnen 18 maanden. De opkomst schommelt doorgaans tussen 40 en 60 procent — hoger dan in Nederland, waar nationale referenda zeldzaam zijn en 2016 een berucht laagdrempelig nee voor het associatieverdrag met Oekraïne opleverde bij slechts 32 procent opkomst (later gevolgd door onthullingen over Russische inmenging).
Onder Nederlandse onderzoekers zoals Charlotte Wagenaar leeft de overtuiging dat referenda tijd nodig hebben om goed te functioneren: ervaring, betere voorlichting en inhoudelijke debatten verbeteren de kwaliteit van besluitvorming. Een wezenlijk verschil tussen Nederland en Zwitserland is cultuur en instituties: Nederland gericht op polderen en politieke afstemming, Zwitserland op machtsspreiding waarin het referendum al lang als regulier correctiemechanisme geldt. Ook speelt ideologie: rechtse kiezers tonen doorgaans meer steun voor volksraadplegingen dan linkse kiezers. De uitkomst van 14 juni zal zowel binnen Zwitserland als internationaal worden gevolgd vanwege de mogelijke economische en maatschappelijke gevolgen.