Zowel Ian Buruma als Katja Hoyer beschrijven meeslepend de ontwikkelingen in Berlijn en Weimar tijdens de oorlog

In dit artikel:

Ian Buruma en Katja Hoyer laten in hun boeken over Berlijn en Weimar zien hoe gewone mensen zich gedroegen onder dictatuur, oorlog en maatschappelijke ontwrichting. Aan de hand van dagboeken, brieven, memoires, interviews en andere bronnen beschrijven ze niet alleen machthebbers en verzetsmensen, maar ook burgers die probeerden hun dagelijks leven voort te zetten.

Hoyer volgt Weimar vanaf de oprichting van de Republiek in 1919 tot na de Tweede Wereldoorlog. De stad gold als centrum van de Duitse cultuur, maar werd ook een voedingsbodem voor Bauhaus en het nationaal-socialisme. Haar portretten van onder anderen boekhandelaar Carl Weirich, Hitlerjugend-leider Baldur von Schirach en Nietzsche-archivaris Elisabeth Förster-Nietzsche tonen hoe opportunisme, nationalisme en persoonlijke belangen samengingen met wegkijken. Veel inwoners accepteerden de vervolging van joden en politieke tegenstanders en reageerden nauwelijks toen in 1937 concentratiekamp Buchenwald bij de stad werd gebouwd. Toen Weimarse inwoners in april 1945 het bevrijde kamp moesten bezoeken, voelden sommigen schaamte, maar velen sloten zich emotioneel af of schoven de schuld af op fanatieke nazi’s.

Buruma richt zich op Berlijn tijdens de oorlogsjaren 1939-1945. De inwoners kregen te maken met angst, schaarste, bombardementen en terreur, terwijl het naziregime de stad tot het einde in de oorlog meesleepte. Ook tegenstanders van Hitler konden moeilijk accepteren dat Duitsland zou verliezen, omdat familieleden aan het front vochten. Verzet bestond wel, maar bij de vervolging van de Berlijnse joden was wegkijken volgens Buruma waarschijnlijk de norm; ook de brieven van zijn vader, die vanaf 1943 als dwangarbeider in Berlijn verbleef, illustreren dat.

Hoewel Hoyer een langere periode en meer archiefmateriaal behandelt en Buruma journalistieker te werk gaat, maken beide auteurs invoelbaar hoe mensen onder extreme omstandigheden meebewegen, niet willen weten wat er gebeurt of hun eigen leven proberen voort te zetten. Daarmee bieden hun boeken een onthutsend beeld van menselijke verantwoordelijkheid tijdens dictatuur en oorlog.