Zorgen om onwenselijke toename combinatievonnissen: eerst lang de cel in, dan pas tbs
In dit artikel:
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) waarschuwt dat het aantal vonnissen waarin een lange gevangenisstraf voorafgaat aan de terbeschikkingstelling (tbs) de afgelopen jaren sterk is toegenomen. Die trend staat haaks op het doel van tbs: intensieve psychiatrische behandeling van veroordeelden met een stoornis, met als uiteindelijk streven terugkeer naar de samenleving.
Een opvallend voorbeeld speelde in 2023 bij de rechtbank Rotterdam: een man die schuldig werd bevonden aan drie moorden en twee pogingen daartoe kreeg in eerste aanleg een levenslange straf opgelegd terwijl deskundigen aanvankelijk hadden geadviseerd dat hij behandeling nodig had. De rechtbank zag een combinatie van een lange celstraf en tbs destijds als geen reëel alternatief; in hoger beroep kreeg de verdachte later alsnog dertig jaar gevangenisstraf plus tbs.
Cijfermatig laat het WODC een duidelijke stijging zien. In de periode 2015–2019 werden 21 veroordeelden veroordeeld tot minstens tien jaar cel met aanvullend tbs; tussen 2020 en 2024 trad dat meer dan twee keer zo vaak op (48 gevallen). Zéér lange combinatievonnissen (meer dan 25 jaar plus tbs) blijven zeldzaam, maar zijn sinds 2009 wel enkele keren uitgesproken.
Het kennisinstituut kwalificeert deze ontwikkeling als problematisch. Behandelaars melden dat gedetineerden die intensieve psychiatrische zorg nodig hebben vaak eerst jarenlang in een gevangenisomgeving verblijven die niet is ingericht op behandeling. Die overgang van detentie- naar behandelklimaat vergt veel tijd: opgesloten zijn in een hiërarchische, ontoegankelijke en onveilige gevangenis kan leiden tot verharding, verlies van autonomie, verslechtering van sociale en cognitieve vaardigheden en het wegvallen van netwerken. In tbs-klinieken wordt juist openheid en zelfsturing van de patiënt verwacht, wat het aanpassen bemoeilijkt.
Wettelijke wijzigingen liggen mede aan de basis: voorheen kon tbs al starten nadat een derde van de gevangenisstraf was voldaan; die regeling werd in 2010 afgeschaft en latere regels over voorwaardelijke vrijlating hebben de toegang tot vroege behandeling verder vertraagd. Het WODC adviseert deze maatregelen te heroverwegen, zodat tbs eerder kan beginnen en gevangenissen meer aandacht besteden aan gedetineerden die later in een tbs-kliniek terechtkomen.
De discussie raakt aan een fundamenteel dilemma in strafrecht: de balans tussen maatschappelijke vergelding en de medische noodzaak om behandeling tijdig te starten.