Zorgen in de Kamer over verwevenheid van inlichtingendiensten, media en wetenschap
In dit artikel:
Tweede Kamerlid Pepijn van Houwelingen (Forum voor Democratie) voerde in een Kamerdebat felle kritiek op wat hij ziet als een groeiende verstrengeling van inlichtingendiensten, wetenschap en de journalistiek in Nederland. Volgens hem vormt die samenloop een bedreiging voor de democratische rechtsorde, de vrijheid van meningsuiting en het vertrouwen van burgers in instituties.
Hij wees op recente rapporten van onder meer de AIVD en onderzoeksinstituten die sociale media en het vrije internet als bronnen van polarisatie en radicalisering framen. Dat, betoogde Van Houwelingen, creëert een probleemdefinitie die kan leiden tot beperking van online meningsuiting, terwijl traditionele media weinig aan dezelfde kritische analyse worden onderworpen ondanks scherpe framing en demonisering daar.
Een belangrijk knelpunt voor hem is het begrip “anti-institutioneel extremisme” dat de AIVD vaker gebruikt. Van Houwelingen waarschuwde dat deze categorie gewone systeemkritiek kan stigmatiseren of criminaliseren. Hij vroeg de minister of er onderscheid wordt gemaakt tussen legitieme kritiek en extremisme en herhaalde de vraag of er concrete voorbeelden bestaan van anti-institutionele extremisten die veroordeeld zijn voor fysiek geweld — een vraag die volgens hem onbedoeld onbeantwoord blijft.
Het debat verschoof naar de relatie tussen de AIVD en journalisten nadat Van Houwelingen verwees naar een CTIVD-rapport uit 2024 waarin staat dat journalisten door de AIVD benaderd of ingezet kunnen worden. Hij benadrukte dat onafhankelijkheid van de pers essentieel is voor democratische controle en dat onduidelijke banden het publieksvertrouwen ondermijnen.
Van Houwelingen plaatste de zorgen ook in historisch en internationaal perspectief: eerdere praktijken van de BVD, de Amerikaanse Operation Mockingbird en huidige samenwerkingen tussen veiligheidsdiensten en universiteiten (zoals NCTV-gesponsorde leerstoelen) tekenen volgens hem een structurele samensmelting van diensten, wetenschap en media.
De minister van Binnenlandse Zaken antwoordde dat de AIVD terughoudend is in contacten met journalisten en dat zulke contacten vrijwillig zouden zijn, maar weigerde concrete cijfers te geven wegens geheimhouding. Hij verwees naar bestaand toezicht door onder meer de CTIVD en sprak van waarborgen voor gevoelige beroepsgroepen.
Van Houwelingen reageerde teleurgesteld: het gebrek aan transparantie maakt effectieve parlementaire controle onmogelijk en laat burgers onzeker over de onafhankelijkheid van nieuwsvoorziening. Waar de minister vertrouwen stelt in instituties en toezicht, ziet Van Houwelingen juist dat geheimhouding en verwevenheid aantonen dat de waakhonden zelf onvoldoende worden bewaakt.