Zeven ondeugdelijke wetten die tóch zijn ingediend

In dit artikel:

Zowel het vorige als het huidige kabinet nemen waarschuwingen over mogelijke schendingen van grondrechten onvoldoende serieus. Dat blijkt uit door Follow the Money opgevraagde documenten bij het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK), over de periode juli 2024 tot april 2026. Ambtenaren, de Raad van State (RvS), de Raad voor de rechtspraak en andere deskundigen signaleren geregeld risico’s voor onder meer gelijke behandeling, privacy, kinderrechten, het demonstratierecht en effectieve rechtsbescherming. Toch worden omstreden wetsvoorstellen vaak nauwelijks aangepast.

Omdat rechters wetten niet aan de Grondwet mogen toetsen, ligt er een belangrijke verantwoordelijkheid bij regering en parlement om wetten vooraf constitutioneel te controleren. Het vorige kabinet beloofde die toetsing juist te versterken na de toeslagenaffaire. BZK kan inmiddels ook op eigen initiatief wetgeving beoordelen, maar de interne adviezen zijn niet openbaar en bestaan soms uit slechts enkele regels op een aanbiedingsformulier. Bovendien bepaalt het verantwoordelijke ministerie doorgaans zelf of de bezwaren aan de minister of ministerraad worden voorgelegd. Alleen bij zeer ernstige problemen stuurt BZK een volledige toets mee. Volgens staatsrechtgeleerde Paul Bovend’eert maakt dat de controle weinig betekenisvol.

De documenten laten volgens Follow the Money zien dat beide kabinetten minstens zeven wetten hebben doorgezet ondanks ernstige kritiek. Het gaat onder meer om de Asielnoodmaatregelenwet en het tweestatusstelsel, waarover de RvS en Justitie en Veiligheid (J&V) waarschuwden voor een slechte onderbouwing, onvoorspelbare gevolgen en mogelijke strijd met het gelijkheidsbeginsel. De asielnoodwet sneuvelde in de Eerste Kamer, maar het tweestatusstelsel werd wel aangenomen. Ook de uitvoeringswet voor het Europese Asiel- en migratiepact kreeg van BZK geen goedkeuring vanwege risico’s voor familie- en gezinsleven, kinderrechten, gelijke behandeling, vrijheid en een eerlijk proces, maar werd toch doorgezet.

Verder negeerde het kabinet kritiek op een wet voor het verzamelen van biometrische gegevens van vreemdelingen, omdat waarborgen voor privacy en een onderbouwing van de noodzaak ontbraken. Ook ging het verder met een verbod op voorrang voor statushouders bij sociale huurwoningen, ondanks bezwaren over discriminatie, huisvesting en uitvoerbaarheid. Het huidige kabinet zette daarnaast maatregelen tegen terrorisme door die volgens de RvS, het College voor de Rechten van de Mens en BZK onvoldoende waren onderbouwd en konden ingrijpen op bewegingsvrijheid, privacy en vereniging en vergadering.

Een andere wet geeft de politie de mogelijkheid burgers online te volgen en gegevens van openbare bronnen, waaronder sociale media, geautomatiseerd op te slaan bij aanwijzingen voor ernstige ordeverstoring. De Autoriteit Persoonsgegevens vreest grootschalige, ongerichte monitoring; BZK vond een zwaardere motivering nodig, maar die kwam er niet. Ook plannen voor een verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties en een nieuwe witwaswet roepen forse kritiek op. Die laatste verruimt de mogelijkheden voor banken en andere instellingen om klanten als verdacht aan te merken en gegevens te delen, wat volgens onder meer de RvS, Amnesty en de privacytoezichthouder risico’s op discriminatie en privacyschending oplevert.

Volgens migratierechtsexpert Carolus Grütters lijkt de kabinets houding steeds vaker te zijn: wetgeving eerst invoeren en afwachten wat de rechter ervan vindt. De beperkte transparantie en het herhaaldelijk negeren van deskundige adviezen zetten daarmee volgens de onderzoekers de rechtsstaat onder druk.