Zestien Utrechtse forten vol bijzondere bijen
In dit artikel:
De forten van de UNESCO‑Werelderfgoedsite Hollandse Waterlinies blijken uitstekende toevluchtsoorden voor bestuivers. Onderzoek door Landschap Erfgoed Utrecht (LEU) en EIS Kenniscentrum Insecten in 2024 en 2025 bracht op zestien forten in totaal 134 bijensoorten aan het licht — ruim een derde van de Nederlandse bijenfauna — plus veel zweefvliegen en dagvlinders. De inventarisaties (laatste tellingen in 2025) noteerden in één jaar 106 bijensoorten, 84 zweefvliegen en 18 dagvlinders; onder deze waarnemingen zaten 17 bijensoorten, 9 zweefvliegensoorten en 1 dagvlindersoort van de Rode Lijst.
Het succes komt door het warme, beschutte karakter van forten: bosranden, dijktaluds en bloemrijke plekken bieden geschikte plekken voor soorten die schaarser geworden zijn in het landschap. De groene zandbij werd op drie forten in 2025 aangetroffen en is nu op de helft van de onderzochte forten aanwezig; voor het eerst werden in Utrecht ook vondsten gedaan van zijn koekoeksoort, de ereprijsdwergwespbij. Andere opvallende vondsten: de roodrandzandbij bij Fort Lunetten en in de Everdingerwaard (een uitbreidende riviersoort), drie vrouwtjes van de ernstig bedreigde vierbandgroefbij op Fort bij Vechten en een mannetje van de zwarte sachembij, vermoedelijk afgedwaald uit nabijgelegen populaties. Fort bij Vechten en Fort Everdingen scoren het hoogst qua soortenrijkdom, en de Everdingerwaard bleek een belangrijke verbindingszone.
Op basis van de inventarisaties stelt LEU samen met de fortbeheerders gerichte actieplannen op. Praktische maatregelen zijn al uitgevoerd: vrijwilligers plantten inheemse struiken en bloeiers in de bosrand van Fort bij Rijnauwen; invasieve dijkviltbraam werd verwijderd op Fort Nieuwersluis; er werd ingezaaid op Fort Everdingen en op sommige forten zijn “bijenruiters” geplaatst om nestgelegenheid te vergroten. Daarnaast werden cursussen georganiseerd om beheerders bijvriendelijk beheer te leren uitvoeren; in 2026 volgen nog een veldexcursie (16 mei) en een cursus voor beheerders (28 mei).
Komend jaar worden actieplannen voor de resterende acht forten afgerond en verschijnt publieksmateriaal (promofilm, informatieborden en een boekje over de leukste bestuivers) ter gelegenheid van het vijfjarig jubileum van de Hollandse Waterlinies. De opgedane kennis wordt gebundeld in een Landelijke Richtlijn Bestuivers op Forten. Het project is financieel gesteund door een groot aantal fondsen en overheden. Tekst: Stijn Schreven (EIS) en Wouke Willemijn van Hees (LEU).