Zeeland moet haast gaan maken met de herbestemming van leegkomende kerkgebouwen
In dit artikel:
Erfgoed Zeeland bracht tussen 2020 en 2025 alle religieuze gebouwen in de provincie in kaart en stelde per pand een toekomstperspectief op. Onder leiding van projectleider Jan van de Voorde en met hulp van adviseur Peter Zwemer en het bureau COUP werden van de circa 382 ooit als gebedshuis gebouwde panden er ongeveer 230 persoonlijk geïnventariseerd. Die inventarisatie gebeurde met behulp van een “kerkenpaspoort” (vragenlijst over ledental, financiën e.d.) en een bouwkundige quickscan van de Monumentenwacht. Voor zo’n tien procent van de eigenaren kon geen persoonlijk gesprek plaatsvinden; contact met de twee moskeeën die in Zeeland als gebedshuis zijn gebouwd, bleek onmogelijk.
Belangrijkste constatering: veel eigenaren hadden nauwelijks nagedacht over de toekomst van hun kerkgebouw en werden pas door het bezoek gedwongen die discussie te voeren. Toch troffen de onderzoekers doorgaans betrokken en positief ingestelde mensen aan, ook wanneer de cijfers waarschuwden voor problemen. De bouwkundige staat van veel protestantse monumentale kerken blijkt redelijk tot goed; sommige onbeschermde panden verdienen volgens Erfgoed Zeeland alsnog monumentale bescherming. Tegelijkertijd vormen vooral kleine dorpen en delen van Zeeuws-Vlaanderen een knelpunt: leegstand, beperkte bevolkingsomvang en financiële tekorten maken herbestemming ingewikkeld.
De inventarisatie liet ook zien dat bij katholieke kerken procedures rond ontwijding en besluitvorming door bisschoppen soms hebben geleid tot verwaarlozing, waardoor herstel en herbestemming lastiger en duurder zijn geworden. Van de Voorde signaleert bovendien dat er nieuwbouw van kerkgebouwen plaatsvindt terwijl oudere panden leeg komen te staan; dit biedt kansen als gemeenten en kerkgemeenschappen bereid zijn te kijken naar overname of verhuizing naar bestaand religieus erfgoed.
Erfgoed Zeeland en de provincie benadrukken dat de kerkenvisies geen eindpunt maar een start zijn. Gemeenten wordt aangeraden snel te werken aan uitvoerbare aanbevelingen; Schouwen-Duiveland is al actief in gesprekken over mogelijke herbestemmingen voor acht dorpskerken. Vooronderzoek – veelal voor 70 procent door het Rijk gesubsidieerd – is cruciaal om haalbaarheid, exploitatie en draagvlak te toetsen, aldus projectleider en gedeputeerde: realistische plannen en goed ondernemerschap verminderen het risico op mislukte initiatieven. Sloop moet een laatste optie blijven.
Provinciale inzet en financiering: SGP-gedeputeerde Harry van der Maas ziet religieus erfgoed als provincieprioriteit. De provincie vult rijksmiddelen voor restauratie fors aan (volgens het artikel met 200 procent) en werkt aan een nieuwe subsidieregeling waarmee gemeenten expertise kunnen inkopen voor begeleidings- en herbestemmingsprojecten. Tegelijkertijd roept Van der Maas het Rijk op om extra middelen en minder belemmerende procedures te bieden; zonder vereenvoudiging en extra financiering zullen veel dossiers lastig realiseerbaar blijven.
Tot slot wordt verkend of een nieuwe, slagkrachtigere organisatie naast of in samenwerking met de bestaande Stichting Oude Zeeuwse Kerken nodig is om monumentaal religieus erfgoed structureel te beheren en herbestemmen. De boodschap is helder: er zijn mogelijkheden voor dorpshuizen, wonen, toeristische functies en andere herbestemmingen, maar succes hangt af van degelijk vooronderzoek, realistische exploitatieplannen en breed lokaal draagvlak.