Zat grootvader toch bij de NSDAP? In Duitsland komt verzwegen familiegeschiedenis naar boven door nieuw online archief

In dit artikel:

Sinds maart staat het volledige ledenregister van de NSDAP online in het Amerikaanse Nationaal Archief. De belangstelling is zo groot dat de website tijdelijk bezweek. Met alleen een naam en geboortedatum kunnen Duitsers nagaan of hun voorouders lid waren van Hitlers partij; Die Zeit en Der Spiegel maakten daarom een eigen zoektool.

De publicatie leidt tot veel confrontaties binnen families. Grootouders en overgrootouders die als tegenstanders van het naziregime of als gewone meelopers werden voorgesteld, blijken soms NSDAP-lid te zijn geweest. Omdat vrijwel alle voormalige leden inmiddels zijn overleden, kunnen nabestaanden de nieuwe kennis niet meer met hen bespreken. De laagdrempeligheid van het digitale archief maakt onderzoek bovendien eenvoudiger dan een bezoek aan een fysiek archief.

Volgens historicus Götz Aly toont de belangstelling aan dat de Duitse herinneringscultuur lang een blinde vlek heeft gehad voor de eigen familie. Een enquête uit 2018 liet zien dat meer dan de helft van de Duitsers dacht dat hun voorouders slachtoffers van de oorlog waren; slechts een minderheid zag hen als daders. Aly noemt dat zelfbescherming. Staatsinstanties deden na de oorlog wel onderzoek en voerden processen, maar binnen families werd volgens hem vooral gezwegen.

Aly vertelt dat ook zijn ouders aanvankelijk vooral spraken over hun eigen leed en beweerden niets van de misdaden te hebben geweten. Als tiener werd hij op school geconfronteerd met beelden van de bevrijding van Auschwitz, Bergen-Belsen en Buchenwald. Zijn leraren, die zelf de oorlog hadden meegemaakt, reageerden nauwelijks. Pas twee jaar voor de dood van zijn vader hoorde Aly dat die in 1943 in een ziekenhuis naast het getto van Warschau lag en daar de schoten en het geschreeuw tijdens de opstand moet hebben gehoord.

In zijn boek Wie konnte das geschehen? beschrijft Aly hoe gewone Duitsers tussen 1933 en 1945 bij het naziregime werden betrokken. Volgens hem konden veel mensen weten wat er gebeurde: massamoorden aan het oostfront vonden op grote schaal plaats, werden vastgelegd en waren voor militairen en bestuurders moeilijk verborgen te houden. Bij deportaties werden bezittingen van Joodse gezinnen bovendien zichtbaar geveild. Wie daarvan profiteerde, kreeg volgens Aly belang bij het uitblijven van hun terugkeer.

De NSDAP wist volgens de historicus brede groepen aan zich te binden doordat zij als eerste echte volkspartij voor vrijwel iedereen openstond. Het regime combineerde nationalistische propaganda met sociale maatregelen, zoals een betaalde vrije dag, bescherming tegen huisuitzetting, vakantiedagen, belastingvoordelen en later ziektekostenverzekering voor gepensioneerden. Tegen de achtergrond van economische crisis, armoede en vernedering na de Eerste Wereldoorlog hielp dat Hitler steun te verwerven.

Aly verwacht dat het online archief het Duitse zelfbeeld kan veranderen. De huidige herdenkingscultuur richt zich volgens hem sterk op slachtoffers en op een kleine groep daders, terwijl de rol van de brede samenleving onderbelicht blijft. Juist de gewone Duitsers die het regime mogelijk maakten, zouden onderwerp van herinnering moeten zijn. De confrontatie met familieleden die NSDAP-lid waren, kan volgens Aly de gedachte temperen dat hedendaagse Duitsers vanzelf betere mensen zijn dan hun voorouders.