Xenofobie is een oeroude angst die door stress kan omslaan in haat en geweld
In dit artikel:
De geschiedenis van xenofobie, de angst voor vreemdelingen, is geen recent fenomeen, maar wortelt diep in menselijke beschavingen, variërend van de oude Egyptenaren tot de Grieken. Zodra schrift werd ontwikkeld, ontstonden woorden om buitenstaanders als minderwaardig te kenmerken. Dit patroon van vreemdelingenhaat is tot op de dag van vandaag zichtbaar, zoals recent in Zuid-Afrika, waar xenofobische uitspraken tijdens de verkiezingen zorgwekkende signalen gaven, en in China, waar geweld tegen Japanners oprispt dankzij culturele spanningen.
Evolutionair psychologen wijzen erop dat de menselijke neiging om groepen te onderscheiden van anderen al miljoenen jaren oud is en oorspronkelijk voortkwam uit noodzaak voor samenwerking binnen jager-verzamelaar groepen. Deze groepsidentiteit zorgde voor een groot overlevingsvoordeel, maar creëert ook een ruimte voor conflict met andere groepen, wat kan leiden tot agressieve en xenofobische gevoelens.
Sociologische analyses, zoals die van Marcel Lubbers, laten zien dat moderne instituties, zoals natiestaten en onderwijssystemen, deze xenofobische impulsen verder versterken door duidelijke 'wij' versus 'zij'-grenzen te scheppen. Het proces van 'out-group derogation', waarbij anderen als moreel minderwaardig worden gezien, kan escaleren tot extremere vormen van vreemdelingenhaat, vaak als reactie op economische of politieke onzekerheid.
Politieke populisten weten deze angst te benutten voor electorale winst door migranten als een existentiële bedreiging voor de dominante cultuur te framen. Deze dynamiek ziet men ook in landen met een gefragmenteerde sociale cohesie, zoals België, waar politieke partijen in het verleden deze angst niet mobiliseren, wat resulteert in verschillen in stemgedrag.
Desondanks zijn er mogelijkheden om xenofobie tegen te gaan. Onderzoek toont aan dat opvoeding en de legitimiteit van overheidsacties bijdragen aan de vermindering van xenophobe reacties. Het bevorderen van tolerantie en het creëren van representatieve instituties kan helpen om gemeenschappelijke identiteiten te vormen die verder reiken dan nationale of etnische grenzen.