Worden gemeenten straks gedwongen asielzoekers op te vangen? Dat moment komt dichterbij
In dit artikel:
JA21-Kamerlid Simon Ceulemans heeft de spreidingswet scherp aangevallen en namens zijn partij, samen met FvD, BBB, Groep Markuszower en Mona Keijzer, een initiatiefwet ingediend om de regeling te schrappen. Volgens Ceulemans zet de wet lokale democratie buitenspel en pakt zij het echte probleem mis: niet een gebrek aan opvanglocaties maar een te hoge asielinstroom. De initiatiefwet heeft weinig kans op een meerderheid; coalitie- en linkse partijen willen de wet voorlopig handhaven totdat voldoende structurele en flexibele opvangplekken beschikbaar zijn.
Onderzoek van Nieuwsuur toont dat 250 van de 342 gemeenten nog niet voldoen aan de spreidingswet. Gemeenten moeten voor 2027 nog ruim veertigduizend structurele opvangplekken regelen; opvang voor Oekraïners telt daar niet bij. Het kabinet onderscheidt tussen korte noodopvang en structurele azc-capaciteit: noodopvang is nodig om acute druk te verlichten maar is duurder en tijdelijk, waardoor het kabinet terughoudend is met grootschalig inzetten daarvan.
Asielminister Bart van den Brink (CDA) startte afgelopen weken formele stappen via de zogeheten interventieladder: eerst signaleren en informatie opvragen, daarna ‘actief toezicht’, gevolgd door een vooraankondiging en uiterste termijn; als laatste stap kan indeplaatsstelling worden toegepast, waarbij het Rijk de regie overneemt van een gemeente. Honderden gemeenten ontvingen recent een brief met vragen waarom ze geen of onvoldoende opvang hebben. Van den Brink wil geen harde datum plakken aan ingrijpen maar sluit niet uit dat dit jaar nog wordt opgetreden. Premier Rob Jetten verdedigt het kabinet: de minister doorloopt de stappen één voor één en hard ingrijpen zou de relatie met gemeenten schaden.
Juridisch en bestuurlijk levert indeplaatsstelling uitdagingen op. Hoogleraar Geerten Boogaard wijst erop dat het Rijk juridisch bevoegd is om gemeentelijke taken over te nemen, maar dat uitvoering veel capaciteit vergt en in de praktijk zelden grootschalig gebeurt. Boogaard verwacht wél gerichte indeplaatsstellingen tegen gemeenten die structureel weigeren mee te werken, als middel om ‘freeriders’ te ontmoedigen en solidariteit tussen lokale overheden te bewaren.
Politiek en lokaal groeit de onvrede: VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans’ opmerking dat gemeenten zelf moeten bepalen of ze opvang willen, stuitte op verontwaardiging bij burgemeesters en de VNG, die juist pleiten voor duidelijkheid en steun vanuit Den Haag. Burgemeesters melden zich vaak tekortgedaan: de wet verplicht tot opvang, maar middelen, politieke eenduidigheid en uitvoeringscapaciteit ontbreken. Terwijl JA21 en anderen de wet willen afschaffen, benadrukken ook tegenstanders dat bestaande regels vooralsnog moeten worden nageleefd. De spanning tussen landelijke druk en lokale uitvoerbaarheid blijft daarmee hoog.