Willem Lodewijk, calvinist of strateeg

In dit artikel:

Militair historicus Olaf van Nimwegen werpt in een nieuwe biografie een ander licht op stadhouder Willem Lodewijk van Nassau (1560-1620). Hij beschrijft hem als een belangrijke strateeg en bestuurder, maar plaatst vraagtekens bij de gangbare voorstelling van de stadhouder als diep overtuigd calvinist. Ook betwijfelt hij of Willem Lodewijk op zijn sterfbed daadwerkelijk meermaals zei: „Heere Jezus, ontferm U mijner.”

Willem Lodewijk werd op jonge leeftijd bevelhebber in de strijd tegen Spanje. Na de moord op zijn oom Willem van Oranje in 1584 volgde hij hem op als stadhouder van Friesland en later ook van Groningen en Drenthe. Hij raakte meerdere keren gewond, verloor zijn vrouw Anna van Nassau na minder dan zeven maanden huwelijk en hertrouwde niet. In Friesland kreeg hij de bijnaam Us Heit, omdat hij er als een vaderfiguur werd gezien.

Volgens Van Nimwegen werkte Willem Lodewijk en prins Maurits als gelijken samen. Met Johan van Oldenbarnevelt vormden zij na 1584 een effectief leiderschap van de opstandige gewesten. Willem Lodewijk vernieuwde de militaire opleiding en ontwikkelde tactieken die volgens de biograaf de basis legden voor Maurits’ overwinning bij Nieuwpoort in 1600. Ook speelde hij een belangrijke rol bij de aansluiting van Friesland en de Groningse gebieden bij de Unie van Utrecht. Van Nimwegen wil hem daarom uit de schaduw van Maurits halen.

Het meest omstreden deel van de biografie gaat over Willem Lodewijks religieuze overtuiging. Eerdere historici zagen hem als een overtuigde, orthodoxe calvinist die de gereformeerde leer verdedigde. Van Nimwegen stelt dat vooral adellijke eer en het aanzien van het Huis Nassau-Dillenburg zijn handelen bepaalden. Volgens hem ontstond het conflict met Oldenbarnevelt niet zozeer door een verschil in geloof, maar door uiteenlopende opvattingen over de politieke en maatschappelijke gevolgen van de remonstrantse en contraremonstrantse leer.

De auteur krijgt daarbij kritiek, omdat Willem Lodewijk in brieven juist zeer scherp over godsdienst schreef. Hij waarschuwde dat de Reformatie vergeefs zou zijn geweest als de remonstrantse leer de overhand kreeg en noemde religie „het hart” van de staat. Hij drong er bij Maurits op aan op te treden tegen de remonstranten, steunde de Friese predikant Johannes Bogerman als voorzitter van de Synode van Dordrecht in 1618 en zag gebed voor een veldslag als noodzakelijk. Historici als Harm Veldman en Ubbo Emmius beschreven hem daarom als een man die de gereformeerde leer oprecht liefhad en tegen religieuze afwijkingen streed.

Van Nimwegen noemt oudere biografieën wel betrouwbaar, maar vindt ze gekleurd door hun streng-calvinistische achtergrond. Critici kunnen daartegenover stellen dat ook hedendaagse historici door hun eigen tijd en vaak door een minder religieuze blik worden beïnvloed. Willem Lodewijk stierf in 1620 op zestigjarige leeftijd aan een beroerte, voordat de oorlog na het Twaalfjarig Bestand werd hervat.