Wie zijn de Russische wegwerpagenten achter sabotage en moordcomplotten in Europa?
In dit artikel:
Russische inlichtingendiensten zetten sinds het begin van de oorlog in Oekraïne steeds vaker zogenoemde ‘wegwerpagenten’ in voor sabotage en moordcomplotten in Europa. Onderzoeker Bart Schuurman (Universiteit Leiden) bracht 145 van deze laaggeplaatste agenten in kaart en publiceerde zijn bevindingen in European Security. Zijn analyse laat zien dat het fenomeen recent is toegenomen nadat veel Russische spionnen in 2022 uit Europese landen werden gezet; Rusland lijkt sindsdien meer te vertrouwen op lokaal geworven tussenpersonen.
Een recent voorbeeld speelde zich vorig jaar in Litouwen af: een man vond een volgapparaat in zijn auto, wat leidde tot een groot politieonderzoek. Deze week meldden Litouwse autoriteiten dat dertien verdachten zijn aangeklaagd voor het beramen van twee moorden in opdracht van de Russische militaire inlichtingendienst, en voor voorbereidingen van terroristische acties tegen Oekraïens materieel dat in Europa werd opgeslagen.
Schuurmans dossier toont dat de rekruten vooral mannen zijn, gemiddeld rond de midden dertig, en vaak afkomstig uit Rusland, Oekraïne en Moldavië — maar ook uit onverwachte landen als Colombia en Marokko. Bij veel agenten speelt geldmotivatie een grote rol, soms gecombineerd met sympathie voor Rusland. Werving verloopt geraffineerd: via pro-Russische Telegramkanalen worden kleine, laagdrempelige opdrachten aangeboden (bijv. stickers plakken voor geringe vergoeding) die geleidelijk kunnen escaleren naar brandstichting, het gooien van molotovcocktails of explosieven.
De inzetstructuur werkt via tussenpersonen: zij ronselen mensen uit hun omgeving die bereid zijn voor betaling risicovolle klussen uit te voeren, vaak zonder goed te weten welke staat erachter zit. Schuurman vergelijkt dit met patronen uit de georganiseerde misdaad, en merkt op dat ook andere staten (zoals Iran) soortgelijke praktijken gebruiken. In een derde van de onderzochte gevallen werden dezelfde personen meerdere keren ingezet; sommige daders van pogingen om pakketten in DHL-vliegtuigen te laten ontploffen hadden eerder soortgelijke klusjes gedaan.
Schuurman waarschuwt dat de geopenbaarde incidenten vermoedelijk maar het topje van de ijsberg zijn: achter de zichtbare arrestaties zitten volgens hem bredere en deels verborgen netwerken, en onder de nog actieve agenten bevinden zich waarschijnlijk capabelere operaties die nog niet zijn ontdekt. De trend benadrukt de kwetsbaarheid van westerse infrastructuur en bevoorradingslijnen richting Oekraïne en onderstreept de rol van digitale platforms in het rekruteringsproces.