Wie vertrouwen eist, is dat meestal niet waard

In dit artikel:

Tijdens de St. Michael-Jahresempfang in Berlijn waarschuwde bisschop Heiner Wilmer, voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie, dat het etnisch-nationalistische gedachtegoed van de AfD onverenigbaar is met het christendom, jodendom en de islam. Aanleiding was de verkiezingswinst van de AfD in Sachsen-Anhalt. De auteur onderschrijft die kritiek, maar vraagt zich af in hoeverre zulke woorden kiezers bereiken in een deelstaat waar nog maar een klein deel van de bevolking kerkelijk is. Slechts ongeveer vijftien procent van de 2,1 miljoen inwoners is aangesloten bij een erkend kerkgenootschap; katholieken vormen circa drie procent en hun aantal neemt jaarlijks af.

Daarmee wordt volgens de auteur een bredere paradox zichtbaar: de kerk wil voor iedereen spreken, maar is zelf steeds kleiner en spreekt vaak vanuit een bevoorrechte positie. In West-Duitsland valt haar maatschappelijke invloed nog relatief weinig op, maar Oost-Duitsland werd na tientallen jaren communistisch bewind grotendeels ontkerkelijkt. Tegelijkertijd kregen kerken in de Bondsrepubliek na de Tweede Wereldoorlog bewust een sterke juridische en politieke positie. Dat hielp volgens de auteur de democratie te verankeren, terwijl de DDR juist probeerde het kerkelijke leven af te breken.

De AfD-winst legt volgens hem niet alleen problemen bij radicaal rechts bloot, maar ook een algemene systeemcrisis. AfD-populisten die het bestaande systeem willen vernietigen, staan tegenover elites en commentatoren die teleurgesteld zijn in de kiezer en liever op experts vertrouwen. Ook media zouden kiezers uit Sachsen-Anhalt te snel wegzetten als dom, autoritair of ongeschikt voor de democratie. Zulke neerbuigende analyses negeren volgens de auteur zowel de complexe sociale werkelijkheid als concrete spanningen, zoals geweld tussen rivaliserende groepen in Maagdenburg. Ze vergroten daardoor juist het wantrouwen tussen burgers en instituties.

De auteur bekritiseert daarnaast berichtgeving over de Duitse verhouding tussen kerk en staat. De financiering is ingewikkeld en verschilt per kerk en deelstaat. Kerken ontvangen onder meer Kirchensteuer, een belasting die zij bij hun leden heffen, en Staatsleistungen: grondwettelijk beschermde vergoedingen voor historisch onteigend kerkelijk bezit. Die vergoedingen zijn juridisch geen subsidies. Daarnaast bestaan er wel gewone subsidies voor maatschappelijke voorzieningen, zoals kerkelijke ziekenhuizen. Omdat deze systemen historisch zijn gegroeid, kunnen ze niet zonder meer worden afgeschaft, al zijn vragen over hun legitimiteit en de hoge kerkelijke lasten en salarissen volgens de auteur terecht.

Het AfD-voorstel in Sachsen-Anhalt is volgens hem daarom ernstiger en subtieler dan de bewering dat de partij alle kerkelijke financiering wil beëindigen. De AfD wil de Staatsleistungen omzetten in subsidies voor christelijke kerken. Dat lijkt op een scheiding van kerk en staat, maar zou de kerken juist afhankelijker maken: een bestaand recht wordt een gunst die de overheid kan toekennen of intrekken. Bovendien zouden alleen christelijke gemeenschappen ervoor in aanmerking komen, niet bijvoorbeeld joodse, islamitische, hindoeïstische of bahá’í-gemeenschappen.

Het grootste gevaar is volgens de auteur dat de AfD vervolgens zelf wil bepalen welke kerken ‘christelijk genoeg’ zijn. In haar verkiezingsprogramma verwijst de partij naar volkskerken die zich volgens haar van hun christelijke opdracht hebben verwijderd. AfD-politici hebben bovendien protestantse en katholieke leiders aangevallen en hen van goddeloosheid of zelfs samenwerking met de duivel beschuldigd. De partij lijkt daarom niet zozeer een neutrale scheiding van kerk en staat te willen, maar staatsmacht over kerken te willen gebruiken. Dat past bij een vorm van ‘cultuurchristendom’ waarin christelijke identiteit wordt losgemaakt van bestaande kerken en wordt ingezet voor nationalistische politiek.

Ook kerkelijke vrijheden staan dan onder druk. Het recht van kerken om zich over maatschappelijke kwesties uit te spreken is in de grondwet van Sachsen-Anhalt vastgelegd, mede vanwege de ervaringen met dictatuur. De auteur waarschuwt daarnaast voor oude politieke clausules die deelstaatregeringen formeel invloed kunnen geven op bisschopsbenoemingen. Hoewel zulke bepalingen op veel plaatsen hun betekenis grotendeels hebben verloren, kunnen ze bij een AfD-regering opnieuw relevant worden. Het zou daarom verstandig zijn resterende onduidelijkheden tussen het Vaticaan en Duitse deelstaten vooraf weg te nemen.

Een escalatie tussen AfD en kerken lijkt waarschijnlijk als de partij in Sachsen-Anhalt zou gaan regeren. Toch ligt de verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij de AfD. De partij groeit uit een vertrouwenscrisis, terwijl kerken het risico lopen zich terug te trekken op hoogopgeleide, staatsdragende burgers en experts. Alleen veroordelen is onvoldoende. De kerk moet volgens de auteur blijven getuigen van democratie, integriteit en menselijke waardigheid, maar ook luisteren naar mensen die zich machteloos of achtergesteld voelen en over wie vaak wordt gesproken zonder met hen te spreken.

Een echte dialoog met de lokale AfD acht de auteur moeilijk, omdat daarvoor wederzijds respect nodig is. Dat ontslaat de kerken echter niet van de plicht om hun boodschap vast te houden en zich niet aan nationalistische of etnische ideologie aan te passen voor politieke invloed of financiële voordelen. Wel moeten zij burgers serieus nemen en vermijden hen neerbuigend toe te spreken. Geloofwaardigheid ontstaat niet door gezag op te eisen, maar door nabijheid, luisteren en dienstbaarheid. Een kerk die klein is, kan nog altijd hoop bieden, maar haar boodschap zal minder overtuigen wanneer die wordt uitgesproken vanuit een comfortabele positie tussen machtige gasten en gevestigde privileges.