Wie is Ali Khamenei, de 86-jarige ayatollah die Iran leidt?
In dit artikel:
Het Iraanse machtscentrum is complex en draait niet om één man, stelt arabist Leo Kwarten: verschillende invloedrijke groepen moeten voortdurend in evenwicht worden gehouden. De huidige grootayatollah Ali Khamenei, een van weinigen met die religieuze status, combineert religieuze legitimiteit met brede politieke en militaire macht. Hij klom op uit de revolutiestrijd en was na de dood van ayatollah Khomeini in 1989 aangewezen als diens opvolger — daarvoor werd de grondwet aangepast om zijn positie en bevoegdheden te verstevigen.
Historisch was Iran vóór de revolutie veel westers georiënteerd; maatschappelijke veranderingen wekten verzet onder conservatieven en leidden uiteindelijk tot de islamitische republiek. Khamenei speelde zowel als activist, later president, als sinds 1989 als opperste leider een sleutelrol in die transformatie.
In de praktijk bestaat de macht uit meerdere blokken: de Islamitische Revolutionaire Garde (IRG), de door het volk gekozen president en regering, het parlement en de rechtspraak. De IRG is een machtig apparaat met eigen land-, lucht- en zeemachten en zo’n 125.000 militairen; Khamenei is bovendien opperbevelhebber van de reguliere strijdkrachten, waardoor zijn greep de president overstijgt. Verkiezingen vinden plaats, maar kandidaten worden gefilterd door een controlecommissie, wat de leiderschapstroom in de door Khamenei gewenste richting stuurt.
Khamenei onderhoudt ook informele instrumenten van invloed: een soort schaduwregering en adviseurs die soms staatsmissies uitvoeren naast officiële ministers. Zijn imago als hardliner werd versterkt door de harde repressie van de massale protesten na de dood van Mahsa Amini, maar volgens Kwarten is hij vooral een strateeg die groepen tegen elkaar uitweegt en voorkomt dat één factie te dominant wordt.
Over de opvolging bestaat veel zorg: de geestelijke leiding is niet populair onder grote delen van de bevolking, maar de opvolging wordt geregeld door een speciale raad. Namen als Khamenei’s zoon Mojtaba circuleren als mogelijke continuïteit binnen het systeem — iets wat zowel stabiliteit als verdere conservatisering kan betekenen. Er zijn ook berichten over eerdere aanslagplannen tegen Khamenei, waarbij buitenlandse actoren betrokken zouden zijn geweest, maar die zijn moeilijk te verifiëren.