Wie bepaalt wat extreemrechts is? Kabinet blijft antwoord schuldig na 31 Kamervragen

In dit artikel:

De AIVD en de NCTV waarschuwden eind september in het rapport ‘Achter de façade’ dat rechts-extremisten hun ideeën steeds vaker verpakken in gematigde taal over cultuur, identiteit, tradities en migratie. Volgens de diensten kan die zogenoemde ‘strategische normalisering’ extremistische opvattingen maatschappelijk acceptabel maken en mensen die bereid zijn geweld te gebruiken, aanmoedigen. Als voorbeeld noemen zij ‘remigratie’, dat in rechts-extremistische kringen volgens het rapport kan verwijzen naar massale deportatie van niet-blanke inwoners.

FVD-Kamerlid Iem Al Biyati vroeg het kabinet vervolgens waar de grens ligt tussen legitiem politiek debat en een extremistische façade. Ministers Van Weel van Justitie en Heerma van Binnenlandse Zaken erkennen in hun antwoorden dat een asielstop, beperktere gezinshereniging en vrijwillige terugkeer legitieme politieke standpunten zijn. Ook conservatieve opvattingen over gender, tradities en diversiteitsbeleid zijn volgens hen niet automatisch extremistisch. Zorgen over de gevolgen van migratie zijn eveneens toegestaan.

De ministers voegen daar wel aan toe dat extremisten zulke thema’s heimelijk kunnen verbinden aan bijvoorbeeld raszuiverheid. Die verborgen koppeling zou het probleem vormen, maar het kabinet geeft geen concrete criteria om vast te stellen wanneer daarvan sprake is. Ook blijft onduidelijk wanneer een partij als ‘uiterst rechts’ geldt en wie dat bepaalt. De overheid noemt die term slechts een algemene, gangbare aanduiding. De diensten gebruiken ‘extreemrechts’ inmiddels niet meer, omdat het onderscheid met ‘rechts-extremisme’ volgens hen te veel verwarring opleverde. Daarmee blijft volgens de kritiek juist onduidelijk welke opvattingen wel of niet binnen de wet vallen.

Bij het begrip ‘remigratie’ legt het kabinet de verantwoordelijkheid nadrukkelijk bij burgers en politici. Hoewel het woord ook voorkomt in de Nederlandse Remigratiewet en de AIVD het eerder als op zichzelf neutraal omschreef, moeten gebruikers volgens de ministers zelf duidelijk maken wat zij ermee bedoelen. Het is volgens hen niet aan de AIVD of de NCTV om taalgebruik voor te schrijven. Tegelijkertijd ontkennen zij dat het rapport mensen uit angst voor een extremistisch label de mond zal snoeren. Inlichtingendiensten moeten zich volgens het kabinet wel zeer terughoudend opstellen tegenover het politieke debat.

Al Biyati bekritiseerde daarnaast het gebruik van bronnen van organisaties met een activistisch profiel, zoals de Britse antiracismeorganisatie Hope not Hate en het Amerikaanse Center for the Study of Organized Hate. Vooral de laatste organisatie leverde de definitie van remigratie die in het rapport centraal staat. Het kabinet gaat nauwelijks op die kritiek in en verdedigt vooral het gebruik van Hope not Hate voor informatie over het online bereik van extremistische groepen. Ook maakt het niet bekend hoeveel mensen aan het rapport hebben gewerkt.

De discussie past in een bredere reeks waarschuwingen van de veiligheidsdiensten. De AIVD waarschuwde in 2023 al voor ‘anti-institutioneel extremisme’, terwijl een recente NCTV-risicoanalyse populisme en extremisme gezamenlijk als bedreiging voor de democratie noemt. Volgens FVD illustreren deze documenten dat overheidsdiensten brede politieke begrippen gebruiken zonder heldere afbakening, terwijl het kabinet benadrukt dat normale kritiek en politieke meningsvorming niet als extremisme mogen worden behandeld.