Wetenschap maakt mensen dom

In dit artikel:

Afgelopen vrijdag presenteerde Jaap Hanekamp — chemicus en theoloog van opleiding en bekend als criticus van het Nederlandse stikstofbeleid — in Café Weltschmerz zijn nieuwe boek Vertrouwd met de Werkelijkheid. Hanekamp gebruikt de publicatie om een bredere aanval te voeren op wat hij noemt de verafgoding van wetenschap: het vertrouwen dat beleidsmakers alleen via experts en rekenmodellen de beste toekomst kunnen creëren.

Centrale stelling: wanneer beleidsbeslissingen volledig worden gebaseerd op specialistische modellen, raakt het alledaagse realiteitsgevoel ondermijnd. Modellen zijn nuttig maar toch altijd vereenvoudigingen van een deel van de werkelijkheid; ze zijn in feite karikaturen van hoe onderzoekers denken dat hun stukje wereld werkt. Volgens Hanekamp is het gevaar dat die modelkarikaturen tot bindende beleidsdictaten worden opgewaardeerd, met ingrijpende gevolgen voor mensen en economie. Als voorbeeld noemt hij het stikstofbeleid: boeren worden massaal gedwongen hun bedrijven te staken omdat modellen een te hoge uitstoot voorspiegelen, terwijl die modellen slechts één klein aspect van “de natuur” belichten.

Wie de wereld uitsluitend door een stikstof-, CO2- of ander risico-kader bekijkt, verliest volgens Hanekamp contact met directe waarneming en gezond verstand; wie dat ter discussie stelt wordt al snel als ‘wetenschapsontkenner’ weggezet, terwijl er sprake is van een legitime kritiek op het gebruik en de reikwijdte van modellen. Hij waarschuwt voor ‘sciëntisme’ — de opvatting dat alleen gespecialiseerde wetenschap de enige geldige waarheid kent — en ziet daarin een politiek en moreel risico.

Hanekamp trekt ook historische parallellen: systemenanalyse en oorlogssimulaties uit de Koude Oorlog (denk aan Herman Kahn en het beeld uit Dr. Strangelove) hebben volgens hem een voortzetting gevonden in klimaatanalyses. Instituten als IIASA en later het IPCC bouwden voort op die modelcultuur; hetzelfde rekenmodeldenken speelt nu een rol in klimaat- en natuurbeleid. Het gevolg, aldus Hanekamp, is dat beleidsmakers soms verder gaan dan wat gezond verstand en praktische leefwereld rechtvaardigen, met economische en sociale zelfbeschadiging tot gevolg.

Kort gezegd waarschuwt Hij dat het blindelings volgen van experts en modellen het basisvertrouwen in tastbare realiteit ondermijnt en leidt tot vergaande beleidskeuzes die niet altijd in verhouding staan tot wat mensen daadwerkelijk ervaren.