Weg met de wegwerpeconomie: 'Iedereen kent de frustratie van een telefoon die 3 jaar meegaat'

In dit artikel:

Ernst Worrell, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, leidt een consortium van wetenschappers van zeven universiteiten en twee hogescholen dat zoekt naar praktische routes naar een volledig circulaire economie voor 2050. Het uitgangspunt: grondstoffen moeten langdurig waarde behouden, producten repareerbaar en aan het einde van hun levensduur zoveel mogelijk te demonteren zijn voor hergebruik van materialen. Het onderzoek valt onder de Nationale Wetenschapsagenda en wordt in nauwe samenwerking met bedrijven, gemeenten en maatschappelijke initiatieven getest en bijgesteld.

De studie brengt stofstromen in kaart en bouwt modellen die laten zien welke stappen nodig zijn om systemen te veranderen. De aanpak rust op meerdere pijlers: de hightechsector (met bedrijven in de Brainport-regio) werkt aan ontwerpen die minder afhankelijk zijn van schaarse metalen en die apparaten langer laten meegaan; er wordt gekeken naar nieuwe businessmodellen zodat bedrijven kunnen verdienen zonder wegwerpwerk; in de bouw wordt gezocht naar hergebruik van casco's en onderdelen en naar biobased alternatieven voor energie-intensieve materialen als cement, glaswol en staal; en maatschappelijke initiatieven zoals Repair Cafés zijn betrokken om reparatie en lokale dienstverlening bereikbaar en gewoon te maken.

Concrete voorbeelden illustreren zowel problemen als kansen: printers die met een beveiligingschip vroegtijdig buiten gebruik raken en eenvoudig herprogrammeerd kunnen worden, of de veelvoorkomende Senseo-koffieapparaten die relatief makkelijk te repareren zijn als de kennis aanwezig is. De onderzoekers benadrukken dat technologische oplossingen alleen niet volstaan: bestaande waardeketens moeten opnieuw worden opgebouwd, bijvoorbeeld zodat meubelproducenten gaan samenwerken met reparateurs en retourstromen gaan organiseren.

Urgentie dringt door meerdere crises heen: geopolitieke spanningen (zoals blokkades in de Straat van Hormuz) en de oorlog in Oekraïne hebben de kwetsbaarheid van grondstof- en energieafhankelijkheid blootgelegd. Ook marktmechanismen geven wisselende signalen: lage olieprijzen maakten nieuw plastic tijdelijk goedkoper en deden innovatieve recyclers failliet, terwijl nu stijgende prijzen de vraag naar gerecycled materiaal opnieuw opvoeren. Dat onderstreept volgens Worrell de noodzaak om circulaire bedrijfsmodellen levensvatbaar en toekomstbestendig te maken.

Het uiteindelijke doel is een praktische ‘gereedschapskist’ met handleidingen en routekaarten voor overheden, bedrijven en organisaties om de transitie te versnellen. Worrell waarschuwt dat systemische verandering en vaak regelgeving nodig zijn: de transitie vereist dat beleid het systeem – dat hij vergelijkt met een traag draaiende olietanker – snel en doelgericht bijstuurt.