Weer moet een rechter onze democratie redden

In dit artikel:

Vijf jaar nadat meer dan 1,4 miljoen Europeanen — waaronder zo’n 150.000 Nederlanders — een Europees burgerinitiatief tekenden om kooihuisvesting in de vee-industrie te verbieden, heeft de Europese Commissie haar belofte van 2021 om uiterlijk eind 2023 met wetsvoorstellen te komen niet nagekomen. Die laattijdigheid wordt gezien als een aantasting van een democratisch instrument: het burgerinitiatief moet grote publieke vragen op de EU-agenda kunnen zetten, ook als politici of bedrijfsbelangen tegenwerken.

De inzet is groot: naar schatting zitten jaarlijks circa 300 miljoen landbouwhuisdieren in kooien, waardoor ze zich niet vrij kunnen bewegen of natuurlijk gedrag vertonen. Publieke steun voor een verbod is breed; volgens Eurobarometer 2023 vindt 84 procent van de Europeanen het belangrijk dat dieren niet in individuele kooien worden gehouden. Het niet-honorerende van de Commissie raakt daarom niet alleen dierenwelzijn maar ook het vertrouwen van burgers in democratische procedures.

De affaire past in een bredere trend van verzwakking van regelgeving en democratische instrumenten in Europa en Nederland — van het afblazen van Europese regels voor bedrijfsverantwoording tot binnenlandse stappen die demonstratierechten en andere waarborgen onder druk zetten. Steeds vaker lijken rechters het laatste bolwerk; ook hier is de rechterlijke macht ingeschakeld om uitvoering van democratische toezeggingen af te dwingen.

Het Europees Hof van Justitie heeft de zaak naar een grotere kamer opgeschaald: in plaats van drie zal een panel van vijf rechters de zaak behandelen, met de openbare zitting gepland op 5 maart. Die zitting wordt gezien als een lakmoesproef voor het Europese burgerinitiatief, voor de geloofwaardigheid van de EU-democratie en voor het toekomstperspectief van miljoenen dieren in de vee-industrie.