We lopen als cavia's in een doolhof onze ondergang tegemoet, stelt Roxane van Iperen in een ambitieus boek
In dit artikel:
In haar essay "Eigen planeet eerst" onderzoekt Roxane van Iperen waarom we ondanks dringende klimaatproblemen blijven vasthouden aan destructieve keuzes. Ze vergelijkt het menselijk gedrag met cavia's die in een bak tussen hindernissen heen en weer lopen, denkend dat ze vrij zijn, terwijl hun omgeving en systemen hen onvermijdelijk richting onverantwoorde consumptie en milieuschade sturen. Dit inzicht sluit aan bij Karl Marx’ idee dat mensen wel geschiedenis maken, maar niet onder volledig vrije omstandigheden.
Van Iperen wijst op twee oorzaken waarom democratie faalt in de klimaatcrisis. Ten eerste wordt de politieke dynamiek gedomineerd door een vals dichotoom denken in winnaars versus verliezers, dat populisten gebruiken om tegenstellingen tussen groepen te benadrukken en zo de democratie te ondermijnen. Volgens haar maakt de klimaatopwarming echter iedereen tot verliezer, en de werkelijke tegenstelling ligt tussen machtigen — zoals extreemrechtse ideologen en miljardairs — en gewone mensen die zich laten verleiden door nationalistische retoriek, terwijl beiden op een ‘eigen planeet’ leven zonder oog voor de aarde.
Ten tweede stelt Van Iperen dat dertig jaar neoliberalisme hebben geleid tot een samenleving waarin burgers vooral als consumenten worden gezien en het motto “eigen pech, eigen schuld” overheerst. Dit resulteert in een gebrek aan empathie voor kwetsbaren en versterkt een ‘alt-democracy’, een schaduwdemocratie waarin grote industrieën close verbonden zijn met politici die globalisering combineren met afschotten in nationalistische politiek, terwijl klimaatbeleid buiten beschouwing blijft.
De schrijfster gaat vervolgens in op mogelijke oplossingen. Zij benadrukt dat revolutie weliswaar op de loer ligt, maar pleit vooral voor een vernieuwing van democratische waarden op lokaal niveau. Hier moeten burgerzin, medemenselijkheid en langetermijninvesteringen weer centraal komen te staan, in tegenstelling tot het heersende kortetermijndenken en streven naar eigenbelang. Ze verwijst daarbij naar de Duitse rechtsgeleerde Ernst-Wolfgang Böckeförde, die stelde dat democratie niet door de overheid wordt gewaarborgd maar via verantwoordelijk gedrag en zelforganisatie van burgers.
Hoewel Van Iperen erkent dat haar essay geen pasklare oplossingen biedt, zet ze een scherpe analyse neer van de tekortkomingen van de huidige democratische en economische systemen in relatie tot klimaatverandering. Haar concepten zoals ‘alt-democracy’, ‘alt-right’ en ‘alt-finance’ bieden een vernieuwend kader om de complexe verwevenheid van macht, ideologie en milieu-uitdagingen te doorgronden. Ze roept op tot een herwaardering van gemeenschap en solidariteit om zo de kracht te vinden om richting een duurzamere toekomst te bewegen.