We kunnen wel wat luddisme gebruiken
In dit artikel:
De term ‘luddiet’ wordt tegenwoordig vaak als scheldwoord gebruikt voor mensen die bang zijn voor nieuwe technologie. Historisch klopt dat beeld niet: de oorspronkelijke luddites waren begin 19e-eeuwse ambachtslieden uit de Engelse textielnijverheid (ongeveer 1811–1817) die machines sloopten omdat die hun bestaan en vakmanschap ondermijnden. Ze protesteerden niet tegen technologie als zodanig, maar tegen de manier waarop mechanisering het gezag van gilden en vakbekwaamheid verving door eigendom en kapitaal, waardoor ongeschoolde arbeiders tegen lage lonen massaproductie en wegwerpgoederen konden maken.
Voor 1811 organiseerden ambachtslieden veel werk via gildes: kwaliteitsnormen, opleidingsroutes en lokale werkplaatsen bepaalden wie wat mocht maken. De industriële revolutie — met uitvindingen als de stoommachine van James Watt en de spinning jenny van James Hargreaves — verplaatste die macht naar fabrieksbazen. Fabrieksarbeid bracht lagere lonen, langere werktijden (de “tirannie van de klok”), gevaarlijke arbeidsomstandigheden en producten van slechtere kwaliteit. De staat steunde die overgang: militair optreden (tienduizenden soldaten werden ingezet om sabotages te onderdrukken), streng patentrecht en beleid dat armen naar fabrieken dreef maakten het kapitalistische fabriekssysteem mogelijk en beschermd.
De gevolgen van die doorbraak reiken verder dan arbeidsverhoudingen. Massaproductie verhoogde de vraag naar grondstoffen, wat plantagesystemen in Amerika, India en Indonesië aanjoeg en leidde tot uitbuiting, slavernij en ecologische verwoesting. Ook de huidige klimaatdruk en vervuiling zijn deels erfstukken van de industriële productiewijze die destijds werd ingezet.
Belangrijk is dat de luddites niet anti-technologie waren: ze wezen het soort technologie af dat vakmanschap overbodig maakte en profiteerde van goedkope, onveilige arbeid. Die nuance is vandaag relevant omdat critici van crypto, NFT’s, LLM’s en andere ‘AI’-toepassingen vaak weggezet worden als conservatieve technofoben. De auteur stelt dat we een herhaling van hetzelfde patroon zien: kapitalen automatiseren nu schrijf- en denkwerk, niet alleen fysiek werk. Kwaliteitsbezwaren alleen zijn onvoldoende; de kernvraag is wie controle heeft over technologie en wiens belangen die dient.
De oproep in het stuk is politiek: kritiek op moderne technologieën moet samengaan met fundamentele kritiek op de concentratie van macht bij kapitalisten die zonder democratische verantwoording bepalen wie mag werken, hoe en voor welk loon. Dat betekent niet terug naar vogelvrijheid van technologische ontwikkeling, maar streven naar maatschappelijke ordening waarin technologie vakmanschap, democratische controle en milieu-integriteit versterkt in plaats van uitholt. Wie dat wil veranderen — “nieuw luddisme” in de tekst — strijdt dus niet tegen innovatie op zich, maar tegen een systeem dat innovatie inzet ter versterking van éénzijdige economische macht.