We dreigen de strijd tegen een disfunctionele overheid te verliezen

In dit artikel:

Wie een verkeersboete of vergunningtermijn overschrijdt, krijgt doorgaans direct met sancties te maken. Voor overheidsorganisaties gelden vergelijkbare wettelijke beslistermijnen. Als die worden overschreden, kunnen burgers de rechter inschakelen. Die kan een nieuwe termijn opleggen met een dwangsom van meestal 100 euro per dag, tot maximaal 15.000 euro. Voor sommige procedures bestaat daarnaast een bestuurlijke dwangsom die automatisch verschuldigd is bij te late besluitvorming.

Deze rechtsbescherming, die in 2009 werd ingevoerd, staat volgens de auteur steeds meer onder druk. De IND lobbyde succesvol voor het schrappen van financiële prikkels omdat de dienst vaak te laat beslist. De bestuurlijke dwangsom in vreemdelingenzaken is al afgeschaft; de Tweede Kamer nam dit voorjaar ook een wet aan om de rechterlijke dwangsom daar te laten vervallen. In interne stukken werd de regeling “ontwrichtend” genoemd. Uit een e-mail blijkt bovendien dat de IND samen met onder meer Dienst Toeslagen en UWV wilde onderzoeken of afschaffing voor het hele bestuursrecht mogelijk is.

Ook het UWV kampt met grote achterstanden, vooral bij WIA-beoordelingen. Minister Hans Vijlbrief diende daarom in juni een wetsvoorstel in om de bestuurlijke dwangsom tijdelijk af te schaffen. De Raad voor de Rechtspraak bekritiseerde dat plan: capaciteitsproblemen zouden volgens de raad met investeringen moeten worden opgelost, niet door een laagdrempelig rechtsmiddel voor burgers weg te nemen. Ook is onduidelijk wanneer de regeling terugkeert.

In toeslagenzaken besloot de Raad van State deze zomer dat voorlopig geen dwangsommen hoeven te worden opgelegd, ondanks de wettelijke verplichting. Rechtbanken in Amsterdam, Midden-Nederland en Gelderland verzetten zich daartegen. Zij vinden dat capaciteitsproblemen van Dienst Toeslagen niet op ouders mogen worden afgewenteld en dat dwangsommen nodig blijven om wettelijke rechtsbescherming af te dwingen. Dienst Toeslagen noemt de dwangsom juist een verdienmodel voor toeslagenouders en hun advocaten. De auteur verwacht dat de Raad van State zijn eerdere lijn zal handhaven.

Ook bij verzoeken op grond van de Wet open overheid (Woo) ontstaan problemen. Overheidsorganisaties beslissen vaak te laat, soms door capaciteitsgebrek en soms door politieke terughoudendheid. Burgers moeten dan bezwaar maken of naar de rechter stappen, waarbij dwangsommen oplopen. Volgens de auteur tonen zowel de Raad van State als sommige rechtbanken steeds meer begrip voor bestuursorganen die zeggen Woo-verzoeken niet aan te kunnen. Tegelijkertijd doen rechtbanken zelf geregeld te lang over zaken over te late besluitvorming.

Nu de Woo wordt geëvalueerd en ambtenaren volgens de auteur lobbyen voor versoepeling, vreest hij dat de dwangsom uiteindelijk voor het hele bestuursrecht wordt afgeschaft. Daarmee zouden burgers een belangrijk middel verliezen om overheden tot tijdige besluiten te dwingen.