Wat in de jaren zestig begon aan bevrijding wordt aan alle kanten bedreigd, tonen twee documentaires

In dit artikel:

In zijn televisiekroniek bespreekt Walter van der Kooi twee documentairereeksen die in vorm sterk verschillen, maar hetzelfde maatschappelijke onderwerp aansnijden: de moeizaam bevochten vrijheid van vrouwen en mensen van kleur, en de bedreigingen die daar nog altijd tegenover staan. Het gaat om het vierluik *Door Vrouwenogen* van Andere Tijden (NTR) en de driedelige serie *De Witte Man* van Omroep Zwart. Beide reeksen kijken terug op veranderingen sinds de jaren zestig en laten zien dat vooruitgang niet vanzelfsprekend is.

In *De Witte Man* onderzoekt primatoloog Qian van Binsbergen het gedrag en de ‘habitat’ van witte mannen. Vanuit een kroeg voert ze gesprekken met verschillende mannen, die allemaal Jan heten maar uiteenlopende beroepen en opvattingen hebben. Met humor en scherpe vragen maakt ze zichtbaar hoe witte mannen profiteren van een vanzelfsprekende maatschappelijke voorsprong, zonder die altijd te herkennen. De serie wil hen laten ervaren hoe het is om als vrouw of persoon van kleur een minderheid te zijn in een omgeving die door de meerderheid wordt bepaald.

De reeks combineert die gesprekken met bijdragen van wetenschappers als Gloria Wekker, Marieke Liem, Eleanor Bacchini en Sarah de Lange. Zij onderbouwen de machtsongelijkheid met cijfers en feiten over onder meer discriminatie, seksistische en racistische ‘grappen’, financiële en juridische achterstanden, carrièrekansen, zorgverdeling en de onveiligheid van vrouwen. Ook wordt benadrukt dat vrouwen vooral gevaar lopen in huiselijke kring of binnen hun bekendenkring, niet alleen door een onbekende man op straat. De serie behandelt daarnaast de normalisering van vrouwonvriendelijk gedrag en de opmars van de manosfeer en extreemrechts.

Qian gebruikt onder meer een scène waarin een witte man een apenrots beklimt, terwijl jongeren en mensen die niet wit of niet man zijn naar boven proberen te komen. De metafoor staat voor een gevestigde machtspositie die onder druk komt te staan. De gesprekken zijn meestal openhartig, al verzetten sommige deelnemers zich tegen de kritiek. Ook de discussie over humor en artistieke vrijheid komt aan bod, bijvoorbeeld via Michiel Romeyns terugblik op een personage met een Afropruik. Volgens Van der Kooi is de serie inhoudelijk en visueel sterk, al vindt hij haar minder overtuigend dan Qians eerdere werk. De negatieve reacties uit rechtse hoek tonen volgens hem juist hoe gevoelig het onderwerp ligt.

*Door Vrouwenogen* bestaat uit de afleveringen *Handen thuis!*, *Vrije liefde?*, *Moeder* en *De Femosfeer*. De reeks gebruikt archiefbeelden, autobiografische terugblikken van onder anderen Noraly Beyer en Hanneke Groenteman en gesprekken met onbekende vrouwen. Centraal staan hun ervaringen met seksueel geweld, seksuele bevrijding, moederschap, werk en activisme. De serie maakt duidelijk dat de seksuele revolutie en de komst van de anticonceptiepil vrouwen meer zeggenschap brachten, maar dat de zogenoemde vrijheid niet voor iedereen gelijk uitpakte. De druk om seksueel ruimdenkend te zijn kon vrouwen eveneens schaden.

Een aangrijpend voorbeeld zijn de bejaarde vriendinnen Gerda en Mary. Gerda werd als veertienjarige huishoudelijke hulp verkracht door de volwassen zoon van haar werkgever; diens moeder reageerde vooral boos omdat Gerda haar baan opzegde. Mary werd op twaalfjarige leeftijd door een kapper betast, waarna haar moeder adviseerde simpelweg een andere kapper te zoeken. Later vonden de vrouwen elkaar in hun werk bij Hoogovens, waar ze zich inzetten voor arbeidsrechten en een veilige werkomgeving voor vrouwen. Hun verhaal laat zien hoe lang zwijgen, schaamte en victim-blaming seksueel geweld in stand hielden, maar ook hoe slachtoffers zich konden organiseren.

De aflevering over moederschap toont hoe vrouwen vroeger vrijwel uitsluitend in het gezin betekenis mochten zoeken. Zonder betrouwbare geboortebeperking, huishoudelijke apparaten of maatschappelijke erkenning voor overbelasting raakten veel huisvrouwen uitgeput. Suzanna Jansen bezoekt Villa Zonnekant, waar haar moeder ooit verbleef. Tegelijk besteedt de reeks aandacht aan nieuwe mogelijkheden, zoals bewust ongehuwd moederschap, de moeder-mavo en vrouwen die het traditionele gezinsleven achter zich lieten.

De slotaflevering over de ‘femosfeer’ behandelt onder meer motormeiden, vrouwencafés, vrouwenkampen, Paarse September en vrouwenfestivals. Mannen werden daar bewust geweerd om ruimte te creëren voor eigen organisatie en solidariteit. De serie eindigt met strijdliederen van de Zingende Grootmoeders. Van der Kooi ziet beide reeksen als belangrijke documentaires: ze tonen de kracht en moed van vrouwen en de grote vooruitgang sinds de jaren zestig, maar waarschuwen tegelijk voor terugslag, vrouwenonveiligheid, racisme en aanvallen op lhbtiq+’ers.