Wat doet het AI-gebruik van redacties met het vertrouwen in de journalistiek?

In dit artikel:

Onderzoekers van de Erasmus Universiteit, geleid door Mijke Slot, onderzochten hoe het Nederlandse publiek aankijkt tegen het gebruik van AI in de journalistiek. De aanleiding is zichtbaar: meer dan de helft van de journalisten in Nederland en België gebruikt inmiddels generatieve AI, en recentelijke incidenten — zoals het ANP-voorval met mogelijk door AI gemaakte foto’s — tonen de risico’s. Tegelijkertijd staat het vertrouwen in nieuws in Nederland laag; Reuters meldde dat vertrouwen op het laagste niveau sinds 2018.

Het onderzoek bestond uit focusgroepen verdeeld naar leeftijd (18–34, 35–55, 55+). Grote lijnen uit de gesprekken:
- Veel mensen zijn kritisch over journalisten in het algemeen: ze ervaren nieuws als selectief en veronderstellen dat organisaties een eigen agenda hebben. Toch bestaan er altijd enkele vertrouwde bronnen (de NOS werd regelmatig genoemd).
- Jongeren consumeren nieuws anders en zijn iets kritischer over AI, vermoedelijk omdat zij meer ervaring hebben met en kennis over technologie en bijbehorende risico’s.
- Respondenten konden voorbeelden van AI-toepassingen op een acceptatie-spectrum plaatsen. Toepassingen waarbij AI ondersteunend werkt — informatie doorzoeken, teksten verbeteren, helpen met koppen — worden over het algemeen geaccepteerd, mits er menselijke controle blijft (het “human-in-the-loop”-principe: een mens checkt en beslist).
- Autonome AI-bewerkingen of toevoegingen aan artikelen worden als onacceptabel gezien vanwege het risico op mis- en desinformatie.
- Personalisatie van nieuws stuit op veel wantrouwen. De meeste deelnemers willen geen op maat gemaakte, opgepoetste werkelijkheid; ze hechten aan een gedeelde nieuwsrealiteit en vinden het wenselijk ook artikelen te krijgen die ze niet per se interessant vinden, zodat ze zelf kunnen kiezen wat te lezen.

De houding van het publiek staat in contrast met de praktijk en ambities binnen de media: volgens hetzelfde Reuters-rapport willen veel mediamakers experimenteren met AI-functies zoals tekst-naar-audio (75%), samenvattingen (70%) en geïntegreerde AI-chatbots (56%).

Praktische aanbevelingen van Slot:
- Transparantie over het gebruik van AI is essentieel: leg uit welke tools worden gebruikt en waarvoor. Openheid verhoogt vertrouwen, vooral wanneer fouten gevolgd worden door verantwoordelijkheid en consequenties (zoals bij het ANP).
- Laat ook menselijke aspecten zien: publiek waardeert wanneer journalisten hun emoties en opvattingen tonen, omdat dat authenticiteit laat zien—iets wat AI niet kan vervangen.
- Let op de ‘transparantieparadox’: expliciet boven een artikel melden dat AI is gebruikt kan het vertrouwen juist verminderen. Slot raadt daarom aan om een duidelijk AI-beleid op de website te publiceren als alternatief voor labels boven elk artikel.

Kortom: het publiek accepteert AI als hulpmiddel, mits journalisten controle houden, transparant zijn over werkwijzen en menselijke verantwoordelijkheid en authenticiteit zichtbaar blijven.