Wat de keizer draagt, zegt een hoop over Japan. 'Die gewone kleren waren voor Japanners best een overgang'

In dit artikel:

Wie een Japanse keizer in uitbundige gewaden en met koninklijke vrijheden verwacht, krijgt een ander beeld voorgeschoteld: keizer Naruhito verschijnt doorgaans in een keurig maatpak en vervult vooral een symbolische, ceremoniële rol. Japanologen als Casper Wits (Leiden) zien een vrij kleurloze verschijning die lijkt te lijden onder de strakke verwachtingen rond zijn functie — meer dan zijn vader of grootvader, die in andere tijden opgroeiden.

De actuele positie van de keizer is sterk ingeperkt door de grondwet: hij mag zich politiek niet uitspreken of bemoeien met bestuur en is vooral woordvoerder van algemene thema’s zoals vrede. Zijn publieke optredens zijn veelal symbolisch of troostend, bijvoorbeeld het bezoek dat hij en keizerin Masako in 2024 brachten aan het door een aardbeving getroffen schiereiland Noto. In dergelijke situaties tonen zij zich bewust sober en dichtbij de getroffen bevolking; persbeelden toonden het paar in donkere pakken, pratend met slachtoffers in opvangcentra.

Privéleven en achtergrond leggen een spanningsveld bloot. Naruhito en Masako volgden allebei elite-opleidingen in Oxford; Masako voltooide ook Harvard en had een veelbelovende carrière als diplomate die ze moest opgeven bij haar huwelijk. Sindsdien zijn beiden gebonden aan de regels van het Emperor’s Household Agency, het hofagentschap dat hun bewegingsvrijheid en imago strak regisseert. Anders dan veel Europese vorstenhuizen beschikken zij niet over persoonlijk bezit, wat hun persoonlijke autonomie verder beperkt en het instituut in een modern Japan soms anachronistisch doet aanvoelen.

Tegelijkertijd leeft binnen het keizerlijk huis sterke traditiebehoud. Ceremonies grijpen tot op details terug op oude rituelen en kostuums: bij de troonsbestijging van Naruhito in 2019 droeg hij de tiende-eeuwse sokutai, terwijl koninklijke dameshistorisch gezien lagen van soms wel twaalf kledingstukken droegen. Deze machine van ritueel en continuïteit benadrukt de claim van de keizerlijke familie op eeuwenoude afstamming — een belangrijke culturele legitimering, ook omdat keizers van oudsher geen achternaam dragen.

Historisch was die symbolische status niet zonder paradoxen. In premoderne Japan hield de keizer vaak een ceremoniële rol, terwijl de feitelijke macht bij shoguns lag. Tijdens de Meiji-restauratie van de late negentiende eeuw werd de keizer echter ingezet als nationaal symbool voor modernisering: zichtbaar, uniformen en portretten dienden diplomatieke en nationaalbouwende doelen. Die zichtbaarheid escaleerde in de periode van opkomend militarisme, waarin het keizerbeeld door militairen werd misbruikt om loyaliteit en eervolle zelfopoffering te bevorderen — met desastreuze gevolgen tijdens de oorlogen in Azië en de Tweede Wereldoorlog.

Na de oorlog legt de nieuwe grondwet, onder Amerikaanse invloed, het keizerschap opnieuw vast als een niet-goddelijke, symbolische functie en beperkte het land zichzelf in theorie de mogelijkheid tot oorlog (de latere ontwikkeling van de Zelfverdedigingskrachten maakt de praktijk complexer). De keizer verloor officiële politieke en militaire bevoegdheden; Hirohito’s opvolger, Akihito, koos nadrukkelijk voor een diplomatieke, vredesdragende rol en een meer alledaagse verschijning in westerse pakken. Naruhito lijkt die lijn te volgen, alhoewel deskundigen benadrukken dat het beeld van de keizerlijke rol pas op langere termijn kan worden beoordeeld.

De controle over het publieke beeld blijft streng. Het hofagentschap bepaalt wat van het keizerlijk paar naar buiten komt; sociale media tonen uitsluitend openbare optredens en geen privéleven. Dat leidde eerder tot publieke incidenten en debatten over respect en privacy, zoals in 2014 toen een middelbare scholier een foto van Akihito op een lokaal station plaatste en daarvoor zowel lof als scherpe kritiek kreeg.

De toekomst van het instituut blijft ongewis. Terwijl Japan in politiek-opzicht – onder druk van geopolitieke ontwikkelingen – discussies voert over het heroverwegen van zijn pacifistische koers, is nog onduidelijk welke rol Naruhito daarin zal innemen of hoe het keizerlijk huis zijn beperkte, doch symbolisch beladen positie verder zal invullen. Het hofagentschap houdt de regie, maar maatschappelijke veranderingen en geopolitieke spanningen kunnen de verwachtingen en functie van de keizer langzaam doen verschuiven.