Waarschuwing na AfD-zege in Saksen-Anhalt: „Opkomst rechts-extremisme is een sluipend proces"

In dit artikel:

De Alternative für Deutschland (AfD) behaalde zondag bijna 44 procent van de stemmen in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt en werd daarmee veruit de grootste partij. De uitslag leidt tot grote bezorgdheid, onder anderen bij Holocaustoverlevende Eva Umlauf, omdat voor het eerst sinds de NSDAP opnieuw een extreemrechtse partij de grootste fractie in een Duits deelstaatparlement is.

Volgens politicoloog Sarah de Lange vormen de economische achterstand van Saksen-Anhalt, de ligging in het voormalige Oost-Duitsland, de populariteit van lijsttrekker Ulrich Siegmund en de impopulariteit van de CDU belangrijke verklaringen voor de overwinning. De uitslag past volgens haar bovendien in een breder West-Europees patroon waarin uiterst rechtse partijen groeien. Migratie is daarbij voor steeds meer kiezers een doorslaggevend thema.

‘Uiterst rechts’ is een verzamelterm voor radicaal-rechtse en extreemrechtse partijen. Hun ideologie combineert vaak nativisme — het voortrekken van de eigen bevolking en het zien van immigratie als bedreiging — met autoritarisme, waarbij een streng en hiërarchisch georganiseerde samenleving wordt nagestreefd. Het belangrijkste onderscheid ligt volgens De Lange in de houding tegenover de democratie. Radicaal-rechtse partijen zoals de PVV accepteren de basisregels van verkiezingsdemocratie, al kunnen zij de rechtsstaat onder druk zetten. Extreemrechtse partijen zijn volgens haar antidemocratisch en bedreigen de democratische rechtsorde. In Nederland geldt Forum voor Democratie onder politicologen als de enige extreemrechtse partij in de Tweede Kamer.

Een enkele radicale uitspraak is niet genoeg om een partij extreemrechts te noemen; het moet gaan om een langdurig en samenhangend patroon. Daarom is er nog terughoudendheid over de nieuwe partij van ex-PVV’er Gidi Markuszower. Over de AfD bestaat die twijfel nauwelijks. De Duitse veiligheidsdienst beschouwt de partij in Saksen-Anhalt als rechts-extremistisch. Haar regionale programma bevat onder meer minder aandacht voor de Holocaust in het onderwijs, aparte klassen voor vluchtelingenkinderen en een zogenoemd ‘remigratieoffensief’. Tijdens de verkiezingsavond werd die radicale koers onderstreept doordat bij de officiële AfD-livestream een remix klonk van ‘Erika’, een marslied van de Wehrmacht uit de Tweede Wereldoorlog.

De Lange waarschuwt voor de normalisering van uiterst rechtse ideeën: opvattingen die vroeger onaanvaardbaar waren, worden steeds vaker als normaal of als ‘gezond verstand’ gepresenteerd. De term ‘remigratie’ is daar een voorbeeld van. Die komt inmiddels voor in programma’s van meerdere Nederlandse partijen, maar wordt door extreemrechts gebruikt voor het grootschalig vertrek van mensen met een migratieachtergrond uit Europa. De vluchtelingencrisis van 2015 heeft volgens deskundigen in Duitsland de drempel verlaagd om dergelijke standpunten openlijk te uiten.

Een zogenoemde Brandmauer of cordon sanitaire kan uiterst rechtse partijen buiten de regering houden, maar voorkomt niet automatisch electorale groei. De uitslag in Saksen-Anhalt laat dat zien. Bovendien verliest zo’n politieke grens aan kracht wanneer gevestigde partijen de thema’s en het taalgebruik van extreemrechts gedeeltelijk overnemen.