Waarom zijn patrijspoorten op schepen altijd rond en waarom heten ze zo?

In dit artikel:

De ronde vorm van patrijspoorten heeft vooral een technische reden: daardoor wordt de druk van golven en wind gelijkmatig over de rand verdeeld. Bij ramen met rechte hoeken ontstaan sneller spanningen in het glas, waardoor het kan breken. Daarom krijgen ook deuren en openingen in waterdichte scheepsschotten vaak afgeronde hoeken, vertelt Jeroen Pruijn van de TU Delft.

De naam zelf blijft moeilijk te verklaren. ‘Patrijspoort’ is een typisch Nederlands woord, dat alleen als leenwoord voorkomt in het Sranan en Afrikaans. In andere talen verwijst de benaming meestal naar een poort, een oog of simpelweg een scheeps- of rond raam.

Etymologische naslagwerken leggen een mogelijk verband met ‘patrijsgat’ of ‘hennegat’: een opening achter op het schip waar de roerpen doorheen liep. Die term zou zijn gebaseerd op de vermeende gelijkenis met de cloaca van een kip of patrijs. Wanneer deze betekenis veranderde in die van een scheepsraam, is niet bekend.

Een tweede verklaring staat in een zeemanswoordenboek uit 1856 van Jacob van Lennep. Hij gebruikte het woord voor een kleine opening in een batterijpoort, de afgesloten geschutsopening van houten oorlogsschepen. Mogelijk waren beide woorden ooit afzonderlijke aanduidingen, maar zekerheid daarover ontbreekt.