Waarom Oekraïne een in Rotterdam begraven omstreden nationalist terughaalt naar Kyiv. 'Konovalets geeft onze militairen de kracht om te blijven vechten'

In dit artikel:

De stoffelijke resten van Jevhen Konovalets zijn deze week opgegraven op de Rotterdamse begraafplaats Crooswijk en teruggebracht naar Oekraïne. Donderdag werd de Oekraïense nationalist, 88 jaar na zijn dood, herbegraven op de nieuwe Nationale Militaire Herdenkingsbegraafplaats in Kyiv. Oekraïne eert hem als een grondlegger van de onafhankelijkheidsstrijd en van het moderne leger. In Polen en Rusland geldt hij juist als symbool van gewelddadig nationalisme.

Konovalets werd op 23 mei 1938 op de Rotterdamse Coolsingel vermoord. In hotel Atlanta had hij afgesproken met Pavel Soedoplatov, die zich voordeed als medestander maar in werkelijkheid voor de NKVD werkte. De agent had van Stalin opdracht gekregen Konovalets uit de weg te ruimen. Hij overhandigde hem een doos bonbons waarin een bom zat. Toen Konovalets buiten kwam, ontplofte die. De aanslag kostte hem het leven en verwondde twee voorbijgangers.

Konovalets leidde de Organisatie van Oekraïense Nationalisten (OOeN), die in de jaren twintig en dertig streed voor een onafhankelijke Oekraïense staat. De organisatie verzette zich met geweld tegen de Poolse overheersing van Oost-Galicië, destijds onderdeel van Polen, en later tegen de Sovjet-Unie. Na zijn dood viel de OOeN uiteen. De gematigde Andri Melnyk nam een deel over, terwijl Stepan Bandera de radicalere Oekraïense Opstandelingenleger (OePA) oprichtte.

De erfenis van Konovalets is omstreden. De OOeN zocht in de jaren dertig samenwerking met nazi-Duitsland, omdat Konovalets Duitsland zag als de enige Europese macht die de Sovjet-Unie kon verslaan. Volgens historicus Ivan Choma bewonderde Konovalets Hitler niet, maar probeerde hij internationale steun te vinden voor een eigen Oekraïense staat. Tegelijkertijd voerde de OOeN een strategie van sabotage, geweld en moord tegen Polen, met het ideaal van een etnisch homogeen Oekraïne. Leden van Bandera’s OePA vermoordden tijdens de Tweede Wereldoorlog bovendien tienduizenden Polen en maakten zich schuldig aan moorden op Joden.

Het Kremlin gebruikt Konovalets en zijn opvolgers in oorlogspropaganda als bewijs dat Oekraïne door nazi’s wordt bestuurd. Polen beschouwen Konovalets en de OOeN nog altijd als terroristisch, mede vanwege het bloedbad in Wolynië. Oekraïense historici en nationalisten benadrukken daarentegen dat hun nationalisme vooral draaide om onafhankelijkheid en niet automatisch antisemitisch of anti-Pools was. Zij vinden dat Oekraïne, net als andere landen, het recht heeft zijn eigen historische helden te kiezen, ook wanneer die controversieel zijn.

In Konovalets’ geboorteplaats Zasjkiv, ten noorden van Lviv, leeft zijn nalatenschap sterk voort. Zijn geboortehuis is een museum, al zijn veel voorwerpen uit veiligheidsoverwegingen opgeslagen in kelders in Lviv. Het museum werd na de Russische invasie van 2022 tijdelijk gesloten en wordt nu beperkt opengesteld uit angst voor Russische aanvallen. Een monument voor Konovalets werd in 1991 opgeblazen; in 2015 werd volgens de oud-directeur een poging verijdeld om ook het museum op te blazen.

Museumdirecteur Ihor Seletsky ziet de huidige oorlog als een voortzetting van de strijd die Konovalets een eeuw geleden voerde. Tijdens de eerste dagen van de Russische invasie richtte de oud-militair een trainingsprogramma op en gaf hij schietlessen aan dorpsbewoners. In Zasjkiv herinneren vlaggen en oorlogsgraven aan de inwoners die sinds 2022 zijn gesneuveld, naast monumenten voor slachtoffers van eerdere Russische, Poolse en Duitse onderdrukking.

De herbegrafenis is onderdeel van een bredere Oekraïense poging om een nationale identiteit met historische wortels te versterken. Andri Melnyk werd eerder vanuit Luxemburg naar Kyiv overgebracht en naast zijn vrouw begraven. Ook de mogelijke overbrenging van Bandera wordt besproken. De Oekraïense overheid onderzoekt daarnaast een nationaal pantheon op het terrein van het Holenklooster in Kyiv, waar onder anderen Konovalets, Melnyk en Bandera een plaats zouden kunnen krijgen.

Volgens Oleksandr Alfjorov van het Instituut voor Nationale Herinnering moet de herdenking duidelijk maken dat de oorlog met Rusland niet pas in 2014 of 2022 begon, maar teruggaat tot de revolutie van 1917 en eerdere Oekraïense onafhankelijkheidsstrijd. OOeN-leider Bohdan Tsjervak zegt dat Konovalets Oekraïense militairen nu kracht geeft in hun strijd tegen Moskou. Hij benadrukt wel dat het hedendaagse Oekraïense nationalisme xenofobie en antisemitisme afwijst.

Het graf in Rotterdam was jarenlang een ontmoetingsplek voor Oekraïners, vluchtelingen en militairen die in Nederland revalideren. Nu de plek leeg is, zullen zij een nieuwe manier moeten vinden om Konovalets in Nederland te herdenken. De terugkeer van zijn resten naar Oekraïne maakt hem daar tot een nog zichtbaarder symbool van verzet, maar laat ook zien hoe diep verdeeld de beoordeling van zijn historische rol blijft.