Waarom is de prijs van diesel sneller gestegen dan die van benzine?
In dit artikel:
In Nederland zijn diesel en benzine momenteel bijna even duur — soms is diesel zelfs duurder — terwijl dat traditioneel andersom is. Gewoonlijk is benzine duurder omdat de accijns op benzine (ongeveer €0,84 per liter) veel hoger ligt dan op diesel (€0,55), wat ook tot een hoger btw-bedrag op benzine leidt. Toch noteerde diesel deze week gemiddeld rond €2,52 per liter, met pieken boven €2,54; dergelijke niveaus zijn uitzonderlijk, alleen in juni 2022 kwam de prijs daar dicht bij in de buurt.
De prijsontwikkeling hangt samen met veranderingen in de wereldwijde toevoer. Voor 2022 kwam ongeveer 40% van de in Europa geïmporteerde diesel uit Rusland (ruim 8% van het Europese verbruik). Na de Russische inval in Oekraïne verminderden raffinaderijen en oliemaatschappijen hun aankopen van Russische diesel en de EU verbood medio februari 2023 de import. Europa vond toen vervangende bronnen — onder meer uit India (waar vaak Russische olie als grondstof gebruikt wordt), de VS en de Golfstaten — maar juist die toevoer is nu verstoord doordat Iran de Straat van Hormuz heeft afgesloten en sommige raffinaderijen rond de Perzische Golf gedeeltelijk uitvallen. Die extra krapte op de dieselmarkt drijft de prijs verder op, terwijl de markt al gevoelig was door de Russische boycot.
Het beeld voor benzine verschilt: Europa produceert zelf veel benzine en is netto exporteur, ook naar de VS, waardoor het continent minder kwetsbaar is voor tekort aan die brandstof. Toch stuwt een verstoorde aanvoer van ruwe olie de benzineprijs ook omhoog, maar forse tekorten worden vooralsnog niet verwacht.
Raffinaderijen kunnen niet eenvoudig en snel extra diesel maken; soms is aanpassing mogelijk, maar dat vereist andere processen en zwaardere soorten ruwe olie die bij raffinage relatief meer diesel opleveren. De sterk gestegen dieselprijs treft vooral beroepsvervoer: vrijwel alle vrachtwagens rijden op diesel. Personenauto’s in Nederland zijn voor het grootste deel benzine- of elektrisch aangedreven; slechts 6% van de 9,4 miljoen auto’s is diesel en nieuwe dieselverkopen zijn sterk teruggelopen (van circa 50% van nieuwe auto’s in 2015 naar ca. 9% vorig jaar).
Waarom de pompprijzen zo snel stegen terwijl de nu verkochte brandstof al eerder werd geproduceerd, is deels een kwestie van prijsdoorberekening door oliemaatschappijen. Deskundigen verschillen: de één merkt op dat prijsverhogingen snel worden doorgevoerd, een ander ziet dat dalingen van olieprijzen gemiddeld even vlot naar beneden doorwerken. Een ACM-onderzoek (2007–2023) vond dat prijzen historisch sneller stijgen dan dalen, wat consumenten 2,2–4,8 cent per liter kan kosten, maar de precieze oorzaak (oliebedrijven, tankstations of consumentengedrag) bleef onduidelijk. De geopolitieke spanningen rond Iran hebben daarnaast ook gevolgen voor andere leveringen, zoals kunstmest, wat extra economische effecten kan veroorzaken.