Waar was de rechtsstaat toen vrouwen om bescherming vroegen?

In dit artikel:

De overheid vraagt burgers met de campagne ‘Waar ben je?’ alert te zijn op femicide en dwingende controle. Mensen moeten signalen herkennen van een onveilige relatie, zoals voortdurende controle, stalking, bedreiging, isolatie, manipulatie en eerder geweld. Die aandacht is belangrijk, maar volgens de auteur moet dezelfde vraag ook aan de overheid worden gesteld: waar was zij toen vrouwen om bescherming vroegen?

Femicide en ernstig partnergeweld komen niet altijd volledig onverwacht. Niet elke moord is vooraf te voorzien, maar vaak maken dwingende controle, bedreigingen, stalking en geweld deel uit van een langer patroon. Het slachtoffer kent dat volledige patroon, terwijl politie, hulpverlening en rechtspraak soms elk slechts één afzonderlijk incident of dossier zien. Daardoor kan het risico worden onderschat en kan niemand verantwoordelijkheid nemen voor het geheel.

Het kabinet erkent dat slachtoffers nog niet altijd voldoende worden geholpen en beschermd. De organisatie van preventie, zorg, ondersteuning en rechtsbescherming moet daarom verbeteren. Ook binnen de Rechtspraak is meer aandacht gekomen voor intieme terreur, geweld tegen vrouwen en femicide. Er is erkend dat vrouwen in het verleden onvoldoende zijn beschermd en dat rechters en andere professionals beter moeten leren om samenhangende signalen te herkennen. Dat betekent niet dat individuele rechters verantwoordelijk zijn voor het geweld van daders, maar wel dat instellingen een eigen verantwoordelijkheid hebben om tekortkomingen te onderzoeken en ervan te leren.

Een excuus heeft alleen waarde als het leidt tot concrete veranderingen: betere opleiding, een beoordeling van signalen in hun samenhang en betere samenwerking tussen politie, hulpverlening en rechtspraak. Slachtofferbescherming staat volgens de auteur niet tegenover de rechtsstaat. Verdachten houden recht op een eerlijk proces en rechters moeten onafhankelijk en op basis van bewijs beslissen. Tegelijk hebben slachtoffers recht op veiligheid, serieus genomen worden en bescherming binnen de wet. Betere kennis over dwingende controle en betere context bij rechterlijke beslissingen versterken de rechtsstaat juist.

Een vrouw die een gewelddadige partner verlaat, krijgt vaak te maken met politie, opvang, gemeenten, hulpverleners, advocaten en meerdere juridische procedures. Zij moet niet zelf de samenwerking en haar veiligheid hoeven coördineren. Beleidsplannen zijn pas betekenisvol als instanties daadwerkelijk gezamenlijk risico’s beoordelen, informatie delen waar dat kan en voorkomen dat een slachtoffer steeds opnieuw haar verhaal moet vertellen.

Strengere straffen achteraf voorkomen femicide niet. Preventie moet eerder beginnen, bij bedreiging, stalking, intimidatie, psychisch geweld en dwingende controle. Nieuwe wetgeving kan helpen, maar alleen als professionals voldoende deskundigheid, tijd en capaciteit hebben om die toe te passen. Ook moet de verantwoordelijkheid nooit bij slachtoffers worden gelegd met vragen als waarom zij niet eerder vertrokken of aangifte deden. Angst, isolatie, financiële afhankelijkheid, schaamte en zorg voor kinderen kunnen vertrek bemoeilijken, terwijl juist de periode na een breuk gevaarlijk kan zijn. De verantwoordelijkheid voor geweld ligt altijd bij degene die het gebruikt.

Ten slotte moeten ook mannen en jongens bij de oplossing worden betrokken. Zij moeten leren dat controle geen liefde is, dat een partner geen bezit is en dat geweld geen manier is om met afwijzing of verlies om te gaan.

De campagne kan bewustwording vergroten, maar mag geen eindpunt zijn. De overheid moet niet alleen burgers oproepen beter te kijken en te luisteren, maar zelf patronen herkennen, slachtoffers serieus nemen, samenwerken en fouten herstellen. De echte test komt wanneer een vrouw opnieuw meldt dat zij bang is. Dan moet de rechtsstaat er op tijd zijn: niet pas na de moord, maar bij de eerste controle, bedreiging of hulpvraag.