VVD-oprichter Pieter Oud was al net zo bang voor het socialisme als de huidige partij

In dit artikel:

Twee nieuwe biografieën over VVD-oprichter P.J. Oud werpen de vraag op of het huidige liberalisme sterk afwijkt van zijn historische wortels. Aanleiding is kritiek op de hedendaagse VVD, onder meer vanwege het uitsluiten van Pro, sociaal-economisch beleid en het stellen van electoraal gewin boven het landsbelang. Oud zou volgens sommige commentatoren eerder bij een redelijke D66-koers passen.

De werkelijkheid is minder eenduidig. Oud was vóór de oorlog een progressieve liberaal, maar na 1945 verschoof het politieke landschap. Economisch progressieve liberalen gingen grotendeels naar de PvdA, terwijl de conservatievere liberalen zich in de VVD verenigden. In die periode groeide binnen de VVD het neoliberale verzet tegen overheidsplanning, geïnspireerd door Friedrich Hayeks boek *The Road to Serfdom*. De partij vatte die tegenstelling samen als ‘dirigisme of vrijheid’ en stelde dat zelfs gematigde staatsbemoeienis uiteindelijk tot onderdrukking kon leiden.

Oud gebruikte deze scherpe tegenstelling vooral politiek. Hoewel hij wist dat de naoorlogse rooms-rode kabinetten slechts beperkt socialistisch beleid voerden, schilderde hij de PvdA af als een bedreiging voor de vrijheid. In aanloop naar de verkiezingen van 1959 sloot hij samenwerking met de partij uit, met als argument dat het socialisme tot ‘staatsslavernij’ zou leiden. De VVD won daarop zes zetels, maar kreeg van tegenstanders het verwijt kiezers met goedkope retoriek te bespelen en daarmee de bestuurbaarheid op het spel te zetten.

De auteur concludeert dat Oud Hayeks waarschuwingen niet zozeer uit overtuiging inzette, maar als succesvolle campagnestrategie. Vanuit dat perspectief vertoont zijn electorale opportunisme opvallende overeenkomsten met dat van huidig VVD-leider Dilan Yesilgöz.