VVD-leider Frits Bolkestein was ongenaakbaar en eenzaam, zo blijkt uit zijn biografie
In dit artikel:
Ruim een jaar na zijn overlijden verschijnt met De ongenaakbare Bolkestein een omvangrijke biografie die een nieuwe, meer persoonlijke laag toevoegt aan het beeld van Frits Bolkestein — de markante VVD-leider die in de jaren negentig het publieke debat in Nederland domineerde en wiens overlijden uitgebreid werd herdacht. Historicus en journalist Dik Verkuil promoveerde onlangs aan de Rijksuniversiteit Groningen op dit boek, waarin hij onder meer 21 gesprekken met Bolkestein verwerkte en chronologisch het leven reconstrueert: van zijn jeugd in Amsterdam-Zuid en vorming op het Barlaeus Gymnasium, via een korte Shell-carrière en zijn intrede in de Haagse politiek (verkiesbaar in 1977), tot zijn rol als Eurocommissaris en zijn overlijden in het Rosa Spierhuis in Laren.
Verkuil bestrijkt alle bekende facetten van Bolkesteins loopbaan — de confronterende stijl, het aandragen van prikkelende thema’s zoals integratie en kritisch Europa-scepticisme, en zijn langdurige strijd met de linkse intelligentsia over communistische sympathieën — maar richt zich vooral op de minder belichte, eenzame kant van de politicus. Bolkestein presenteerde zich als een eenling, trok vaak afstand en hield vast aan een stoïcijnse, soms onaantastbare houding; dat beeld verklaart deels het epitheton “De ongenaakbare”. Tegelijk blijkt uit Verkuils onderzoek dat diezelfde houding zijn politiek rendement beperkte: zijn agressieve, provocerende manier van agenderen leverde veel debat maar relatief weinig blijvende beleidsveranderingen op.
De biografie demystificeert ook enkele zelfgeschapen mythen. Bolkesteins motief om Shell te verlaten was volgens Verkuil minder een roeping om Nederland te redden van het zogenoemde ‘Den Uyl-virus’ dan een persoonlijke onvrede en gebrek aan uitdaging in zijn bedrijfsfunctie. Eveneens wordt duidelijk hoe hij, ondanks intellectuele bagage en wereldburgerschap, in de eerste jaren moeite had om binnen de VVD voet aan de grond te krijgen en zichzelf door middel van een persoonlijke campagne op de kandidatenlijst moest bevochten.
Een triest hoofdstuk in zijn latere leven was Bolkesteins poging tot een magnum opus over intellectuelen en politiek — De intellectuele verleiding — dat hij na afloop van zijn termijn als Eurocommissaris wilde schrijven. Het werk, bedoeld als apotheose van zijn ideeën, viel slecht en bleef grotendeels ongezien buiten de Nederlandse kring; buitenlandse uitgevers toonden geen interesse, en uiteindelijk gaf hij een vertaling in eigen beheer uit. Volgens Verkuil symboliseert dat debacle hoe Bolkestein steeds minder werd gehoord.
Samengevat schetst Verkuil een dubbel beeld: Bolkestein als onmiskenbaar bijzondere, prikkelende publieke intellectueel, maar tegelijk als een in wezen eenzame ‘lone wolf’ wier grandeur zich in praktijk vaak vertaalde naar beperkte concrete resultaten. De ruim 700 pagina’s tellende biografie biedt daarmee een noodzakelijke aanvulling op het bestaande beeld en plaatst zijn publieke optreden in een genuanceerder perspectief.