"Vox is soms wat extreem, maar het zal orde brengen": hoe jongeren in Spanje rechtser dan ooit stemmen, 50 jaar na de dood van dictator Francisco Franco

In dit artikel:

Recent onderzoek toont dat ongeveer 30% van de Spaanse jongeren van plan is op de rechts-populistische partij Vox te stemmen; onder jonge mannen (18–34) loopt dat op tot circa 40%. Dat is opvallend omdat Spanje lange tijd minder vatbaar leek voor rechtse radicalisering — deels door de slag van de dictatuurerfenis van Franco en het feit dat het land nog relatief recent een linkse regering kende — maar vijftig jaar na Franco’s dood verliest die “immuniteit” terrein.

Op het Madrileense toneel illustreren twee universiteitsomgevingen het veranderende klimaat. Aan de Comillas-Icade, een besloten opleiding van de stedelijke elite, klinken zorgen over de hoge woonkosten en beperkte kansen op de arbeidsmarkt; veel studenten zeggen dat die economische knelpunten hun stem zullen bepalen en neigen naar rechts (Vox of de conservatieve Partido Popular). Aan de openbare Complutense-universiteit, traditioneel links georiënteerd en de bakermat van onder meer Podemos, is recent een radicaal-rechtse studentenvereniging (Libertad sin Ira) ontstaan, die zich verzet tegen wat zij zien als dominante linkse opvattingen op de campus.

Vox, ontstaan uit de rechtervleugel van de Partido Popular, profileert zich nationalistisch en centralistisch: terugdringen van autonomie voor regio’s, één taal, streng immigratiebeleid en afwijzing van wetten die bijvoorbeeld vrouwen of LHBTQ+-groepen extra bescherming geven. In landelijke peilingen scoort Vox rond de 17%, maar onder jongeren is de aanhang beduidend hoger. De partij en haar aanhangers minimaliseren of relativeren soms het francoïstische verleden, en veel jonge kiezers zien in Vox een kracht die “orde” zou kunnen herstellen — ook al erkennen enkelen dat de partij soms extreem overkomt.

Belangrijke drijfveren van deze jeugdige verschuiving zijn economisch-gegrond. De wooncrisis speelt de grootste rol: huizenprijzen zijn sinds 2015 gestegen en zijn vooral sinds 2018 (toen de linkse regering-Sánchez aantrok) sterk opgelopen — woningen werden sinds die periode zo’n 50% duurder. Uit onderzoek van El País blijkt dat voor ongeveer 30% van de jongeren woonproblemen de belangrijkste reden zijn om op Vox of soortgelijke partijen te stemmen. Ook werkloosheid, onzekerheid en algemene teleurstelling in traditionele partijen versterken de neiging richting radicalere opties.

Migratie polariseert eveneens: veel jongeren denken dat migranten onevenredig veel steun krijgen, terwijl cijfers laten zien dat migranten ongeveer 14% van de bevolking vormen, 19% van de sociale bijstand ontvangen en gemiddeld een veel lager loon hebben dan autochtone Spanjaarden. Daarnaast speelt culturele onvrede mee — verzet tegen “woke” en gevoel van gemarginaliseerd worden door linkse normen — wat in studentenverenigingen zichtbaar wordt.

Sociale media en gepolariseerde online-discussies worden vaak genoemd als katalysator voor radicalisering; algoritmes versterken echo’s en maken extreme posities luider. Veel jongeren ervaren het publieke debat als gifmix: sensatiegerichte media en platformlogica geven meer zichtbaarheid aan de felste stemmen. Daardoor verliest links ook terrein op thema’s die traditioneel bij haar hoorden: de wooncrisis en sociaaleconomische problematiek worden gezien als onvoldoende aangepakt, wat ruimte schept voor rechts-populistische alternatieven.

Kortom: een mix van economische zorgen (vooral huisvesting), identitaire angsten rond migratie, mediagedreven polarisatie en teleurstelling in gevestigde partijen zorgt ervoor dat de Spaanse jeugd vandaag vaker naar Vox neigt — een ontwikkeling die het politiek landschap in Spanje, vijftig jaar na Franco, zichtbaar verandert.