Voskuils dagboeken 'zijn haast niet te lezen, zo gênant'
In dit artikel:
Op de omslag van Bevrijding, het zesde deel van J.J. Voskuils dagboeken, staat dat Voskuil in zijn laatste jaren op het P.J. Meertens Instituut een buitenechtelijke relatie had met een “vriendin” die hij voor zijn huwelijk met Lousje als compensatie zou hebben gezocht. Die voorstelling wordt in deze bespreking ongeldig verklaard: de beweringen zijn oncontroleerbaar en grotendeels onjuist uitgevoerd door de samenstellers.
In het bijna 800 pagina’s tellende boekje komt die vermeende “X” slechts op zes pagina’s voor, voor het eerst op 25–26 december 1984. De voetnoot bij haar vermeldt dat Voskuil sinds begin 1983 een “amoureuze relatie” met haar zou hebben gehad en dat die vriendschap voortduurde tot zijn overlijden, maar de bron van die informatie wordt niet genoemd en het is onduidelijk of er een seksuele component was. De tekst op het omslag suggereert nadrukkelijker een affaire en dat Voskuil buitenhuis “lucht” zocht, terwijl zijn talloze omschrijvingen van fietstochten en wandelingen meestal Lousje wél betrekken; dagen zonder haar komen nauwelijks voor.
De essayist merkt op dat aanwijzingen wijzen op Mirjam Lucassen als X: Voskuil was eerder emotioneel aangetrokken tot Lucassen (en tot een eerdere collega, Suze), maar zijn dagboeken tonen herhaaldelijk afkeer van seksualiteit en veelal onbeantwoorde verliefdheden. Lucassen is sinds enige jaren een van de bezorgers van Voskuils dagboeken en leverde materiaal dat in eerdere delen is toegevoegd — onder meer een brief aan haar in deel 5. Dat roept vragen op over belangenverstrengeling en redactionele ingrepen: wie toestemming gaf voor aanvullingen en anonimiseren is onduidelijk, terwijl de persoon die mogelijk als “X” wordt aangeduid medeoverleg voert over de uitgave.
Er zijn ook ethische en persoonlijke zorgen rond Lousje Voskuil: zij is bijna honderd en lijdt aan dementie, heeft dus geen zeggenschap over de literaire nalatenschap. Een van de bezorgers, Detlev van Heest, verzorgde haar en gebruikte uitspraken van haar in voetnoten; zijn betrokkenheid en omgang met de echtgenote worden in het stuk genoemd als problematisch.
Inhoudelijk biedt Bevrijding weinig nieuws buiten de introductie van “X”. Het grootste deel herhaalt bekende motieven uit Voskuils dagboeken: langdurig gezeur over zijn vrouw, herhalende observaties, en openlijke, soms grove uitingen van racisme en seksisme. Deel 6 eindigt op 30 juni 1987, de dag vóór Voskuils 61ste verjaardag en zijn vertrek bij het Bureau; het slot en de afronding zullen in het nog te verschijnen laatste deel volgen. De recensent geeft aan ondanks irritatie over het egodocument toch benieuwd te zijn naar het slot, terwijl hij de redactionele keuzes en de ongetoetste claims rond “X” scherp bekritiseert.