„Voorbeeldig gereformeerd theoloog" in Vlissingen

In dit artikel:

Jan Jacob Brahé (geboren 13 november 1726 in Delft) begon zijn predikantsloopbaan in het kleine Noord-Hollandse dorp Watergang en stond daarna jarenlang als predikant in Vlissingen. Hij was de oudste zoon van Jan Jacob Maurits Brahé en Elizabeth Holtius (dochter van ds. Gualtherus Holtius). Na opleiding in Amsterdam en studie theologie in Utrecht werd hij op 5 juli 1750, nog geen 25 jaar oud, bevestigd in Watergang door zijn oom ds. Nicolaus Holtius. Kort daarna trouwde hij (13 oktober 1750) met Catherina Maria Ligthart; zijn vrouw overleed echter kort na de geboorte van hun eerste zoon, Jan Jacob Maurits.

Watergang, een dorp tussen Amsterdam en Purmerend met smalle dorpsstraten en oude boerderijen, huisvest een eenvoudige hervormde kerk uit 1642. De pastorie waar Brahé woonde is verdwenen, maar in de kerk herinneren perkamenten lijsten en later predikantenborden aan vroegere predikanten, waaronder Brahé. Lokale inwoner en kerkfunctionaris Dirk Hardenbol, die al decennialang bij de gemeente betrokken is, schetst het dorp als van oorsprong arme gemeenschap van zeelieden en agrariërs die inmiddels meer een forenzendorp is geworden; de kerkdiensten vinden er nog altijd plaats om de veertien dagen met circa veertig kerkgangers. In Watergang predikte Brahé ongeveer anderhalf jaar en maakte hij naam met een verkondiging van vrije genade.

Op 9 januari 1752 werd Brahé in Vlissingen bevestigd als predikant van de Sint-Jacobskerk. Zijn intredepreek – gebaseerd op Ezechiël 44:23 – benadrukte het onderscheid tussen heilig en onheilig; in Vlissingen stond hij bekend om een separerende prediking. In de historische Jacobskerk, gelegen aan de Oude Markt en verbonden met zeemansgeschiedenis (onder meer Michiel de Ruyter), hangen predikantenborden waarop Brahés ambtsperiode (1752–1776) is vermeld. Otto van der Leer van de Stichting Instandhouding Sint-Jacobskerk vertelt dat Brahé in 1775 een beroerte kreeg, emeritaat aanvroeg en binnen een jaar overleed; hij was nog geen vijftig. De exacte plaats van zijn begrafenis is niet bekend; het is mogelijk dat hij niet in de kerk is begraven vanwege toenemende bezwaren tegen begrafenissen in kerken.

De twee gemeenten illustreren ook het veranderende gebruik van kerkgebouwen. In Watergang blijven traditionele elementen bewaard (zeventiende-eeuwse preekstoel, Knipscheer-orgel op de galerij), terwijl de Jacobskerk in Vlissingen sinds 1997 multifunctioneel is ingericht en regelmatig concerten en culturele activiteiten huisvest om de band met de lokale bevolking en jongeren te versterken. Daarmee blijft het erfgoed van predikanten als Brahé zichtbaar, maar worden de kerken tegelijkertijd ingezet voor hedendaagse leefgemeenschappen.