Voor Jetten waren zijn eerste APB een oefening in minzaam glimlachen en pijnlijke grimassen verbloemen

In dit artikel:

Tijdens Prinsjesdag 2026 werd duidelijk hoe kwetsbaar het minderheidskabinet van premier Rob Jetten is. De koning riep in zijn troonrede op tot democratische compromisbereidheid: democratie vraagt volgens hem dat politici soms voor de mening van anderen buigen. Dat beroep onderstreepte juist hoe moeilijk het kabinet en het parlement daarin slagen.

De coalitie van D66, VVD en CDA kreeg eerder al geen stabiele meerderheid gevormd en kwam deze zomer intern niet tot overeenstemming over de begroting. Daardoor was Prinsjesdag vooral een ceremonieel decor rond een voorlopige begroting, die meer als onderhandelingsdocument dan als uitgewerkt regeringsplan fungeerde.

De directe aanleiding voor de interne crisis is het conflict over de vermogensbelasting in box 3. Minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) verklaarde in februari dat een nieuwe wet, die ook belasting zou heffen op papieren vermogenswinsten, terug naar de tekentafel moest. De wet was al door de Tweede Kamer aangenomen, maar binnen de VVD ontstond grote weerstand, mede door druk vanuit het bedrijfsleven. Ook Prins Constantijn, als start-upgezant, waarschuwde dat Nederland investeerders zou afschrikken. Heinen bleef zich vervolgens maanden verzetten tegen de tijdelijke belasting, zelfs toen dat tot spanningen met coalitiepartners leidde.

Binnen de VVD raakt het dossier aan een groter probleem. De partij verliest al jaren verkiezingen, maar wil tegelijk bestuurlijk verantwoordelijk en ideologisch herkenbaar blijven. Zij vreest kiezers kwijt te raken aan andere rechtse partijen als zij op thema’s als asiel en belastingen te veel compromissen sluit. De afwijzing van de vermogensbelasting werd daarom als een ideologische overwinning gevierd, maar maakte samenwerking met andere partijen moeilijker.

De Algemene Politieke Beschouwingen lieten zien dat de traditionele coalitiepolitiek is verdwenen. In plaats van een vaste coalitiemeerderheid tegenover een eensgezinde oppositie wisselden de allianties voortdurend. Partijen bespraken onder meer klimaatdoelen, de positie van ASML, kunstmatige intelligentie, draagmoederschap en de verdeling van verantwoordelijkheden tussen overheid en bedrijfsleven. Maar een brede verzameling standpunten leverde nog geen gezamenlijke koers voor het kabinet op.

D66 en VVD verweten oppositiepartijen dat zij geen verantwoordelijkheid wilden nemen. Vooral VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans botste met Jesse Klaver van Progressief Nederland, die erop wees dat zijn partij buiten de formatie was gehouden maar het kabinet wel op onderdelen steunde, onder meer bij een stikstofpakket. Klaver zei bovendien dat hij liever zag dat het kabinet slaagde dan viel. Ook ChristenUnie-leider Mirjam Bikker en JA21-leider Joost Eerdmans toonden zich bereid tot overleg, al eisten zij duidelijkheid over de politieke richting.

Jetten staat voor een fundamentele keuze. Hij kan steun zoeken bij links, met hogere collectieve uitgaven en zwaardere lasten voor vermogens, of bij rechts, met bezuinigingen en bescherming van vermogen. De coalitie overweegt ook afzonderlijke akkoorden per departementale begroting. Zo’n lappendeken kan een kabinetscrisis tijdelijk voorkomen, maar dreigt volgens critici te leiden tot beleid zonder duidelijke richting. Bovendien kan het belastingplan, dat als eerste wordt behandeld, bepalen welke oppositiepartijen daarna nog willen meewerken.

Opvallend was dat linkse en rechtse oppositiepartijen elkaar tijdens de debatten geregeld vonden op sociaaleconomische onderwerpen. Migratie, traditioneel een belangrijk thema voor PVV-leider Geert Wilders, kreeg minder ruimte. Zijn pogingen om het debat daarop te richten maakten weinig indruk. Tegelijkertijd groeide bij partijen als CDA en Progressief Nederland de aandacht voor een sociaal marktmodel, vermogensongelijkheid en een grotere rol voor werkgevers en vakbonden.

De analyse van het artikel is dat de minderheidscoalitie niet de enige oorzaak van de impasse is. De diepere problemen zijn politieke versplintering en een kiezer die tegelijk daadkracht, principiële standpunten en bescherming van de eigen belangen verlangt. Steeds meer zetels sluiten compromissen bij voorbaat uit, terwijl middenpartijen vrezen dat toegeven hen electoraal wordt afgestraft.

De VVD belichaamt die tegenstelling. Zij wil zowel macht als ideologische profilering behouden en vierde daarom de blokkade van de vermogensbelasting, terwijl zij voor samenwerking afhankelijk blijft van partijen die juist een andere economische koers willen. Volgens het artikel kan Nederland alleen bestuurbaar blijven als politici bereid zijn pijnlijke keuzes te maken en kiezers die compromissen accepteren. Zolang beide groepen vooral het eigen gelijk verdedigen, dreigt het kabinet van Jetten koersloos en weinig slagvaardig te worden.