NU+ | Vliegende auto's en zwevende mensen: fotobewerking is van alle tijden
In dit artikel:
De tentoonstelling FAKE! in het Rijksmuseum in Amsterdam toont dat fotomanipulatie geen nieuw verschijnsel van het digitale tijdperk is, maar teruggaat tot de pionierstijd van de fotografie (circa 1840–1960). Curator Hans Rooseboom heeft 52 voorbeelden geselecteerd — van kunstfoto’s tot ansichtkaarten, reclamebeelden en amateurwerk — waarin makers letterlijk knipten, sneden en plakten om onmogelijke taferelen te creëren: vliegende auto’s, zwevende mensen, reusachtige ganzen en zelfs een onthoofd lichaam. Veel beelden zijn bewust onrealistisch en dienden vooral vermaak, niet misleiding.
Rooseboom, die al meer dan dertig jaar voor het museum verzamelt, wil met de presentatie laten zien dat het bewerken van beelden al vanaf het begin onlosmakelijk bij de fotografie hoorde. Waar toen bewerkingen in kleine oplagen circuleerden, kan vergelijkbare manipulatie nu via internet snel miljoenen mensen bereiken — dat is volgens hem het grootste verschil met nu. FAKE! wil geen veroordeling uitspreken, maar historisch perspectief bieden en ruimte laten voor verwondering over de creatieve trucs die destijds werden toegepast.
De expositie verbindt historische voorbeelden met hedendaagse discussies rond digitale nabewerking en AI. De Amsterdamse kunstenares AiRich (Fana Richters), die zelf met Photoshop en soms AI werkt, stelt dat beeldmanipulatie altijd een creatief verlengstuk van fotografie is geweest. Ze kiest er bewust voor AI niet in te zetten bij intieme portretten om menselijkheid en imperfectie te bewaren, en waarschuwt dat AI soms te veel beslissingen overneemt waardoor beelden “zielloos” kunnen worden. Tegelijk ziet ze de technische hulpmiddelen als praktisch en tijdsbesparend wanneer ze selectief gebruikt worden.
De tentoonstelling benadrukt dat reacties op manipulatie ook vroeger uiteenliepen: van enthousiast amusement tot bezorgdheid over authenticiteit. FAKE! biedt bezoekers historische voorbeelden die de hedendaagse zorg over digitale beeldbewerking in perspectief plaatsen en laat zien dat spelen met werkelijkheid en verbeelding altijd al onderdeel van het medium fotografie is geweest. De tentoonstelling is vanaf 6 februari te zien in het Rijksmuseum.