Vijf jaar FTM in Europa: de dreigingen nemen toe, maar onze kracht ook

In dit artikel:

Follow the Money (FTM) blikt terug op vijf jaar Bureau Brussel, dat in september 2021 werd opgericht om Europese besluitvorming en geldstromen kritisch te volgen. De aanleiding was de groeiende invloed van de Europese Unie op nationale wetgeving, tegenover de beperkte journalistieke controle daarop. In Brussel zijn naar schatting 30.000 lobbyisten actief, terwijl veel media slechts een of twee verslaggevers hebben voor het volledige Europese beleidsproces.

De oprichting viel samen met de lancering van het Europese coronaherstelfonds van 750 miljard euro. Italië kreeg binnen dat fonds een herstelplan van 191,5 miljard euro goedgekeurd. Het geld moest de economie herstellen en tegelijk verduurzaming en digitalisering stimuleren. Ook moest het fonds fraude tegengaan en lidstaten aansporen hun financiën op orde te brengen. FTM betwijfelde vanaf het begin of die beloften zouden worden waargemaakt.

Onderzoek naar eerdere Europese programma’s had volgens de redactie al laten zien dat miljarden vaak ondoorzichtig, ondoelmatig of frauduleus werden besteed. Zo bleken plannen voor groene waterstof mede de belangen van de fossiele industrie te dienen en waren Europese landbouwmaatregelen sterk beïnvloed door lobby’s, ondanks wetenschappelijk bewijs voor de voordelen van verduurzaming. In Hongarije werd EU-geld bovendien gebruikt om het machtsnetwerk en de pro-regeringsmedia van Viktor Orbán te versterken.

Samen met journalisten uit meer dan twintig EU-landen onderzocht FTM vervolgens waar het geld uit het coronaherstelfonds terechtkwam. De redactie ontdekte dat de auto-industrie invloed uitoefende op verduurzamingsbeleid en dat regeringen weinig inzicht gaven in de besteding van grote bedragen. Vijf jaar later zijn rond het fonds honderden fraudeonderzoeken gestart. De financiële schade wordt voorlopig op ongeveer 5 miljard euro geschat, maar dat bedrag kan nog oplopen.

Volgens FTM zijn de Europese problemen sindsdien ernstiger geworden. De Russische inval in Oekraïne, de groei van extreemrechts en politieke ontwikkelingen in de Verenigde Staten bedreigen volgens de redactie de Europese veiligheid, welvaart, democratie en rechtsstaat. Europese bestuurders en partijen zouden regels en democratische principes geregeld oprekken zonder daar voldoende consequenties voor te ondervinden. Als voorbeelden noemt FTM de weigering van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen om sms-berichten over de aankoop van coronavaccins vrij te geven en pogingen van de Europese Volkspartij om kritische ngo’s via hun publieke financiering onder druk te zetten.

Daarom kijkt FTM inmiddels verder dan Brussel. Geldstromen en politieke beïnvloeding zijn internationaal, digitaal en grensoverschrijdend geworden. De redactie bouwde een netwerk op van ongeveer vijftig partners wereldwijd en werkte onder meer samen aan onderzoek naar de Russische ‘schaduwvloot’: honderden olietankers waarmee Rusland zijn oliehandel en daarmee de oorlog tegen Oekraïne in stand houdt. Het onderzoek liet zien dat westerse bedrijven deze schepen voor meer dan 6 miljard dollar hadden verkocht en bracht de tegenstrijdigheden in het Europese sanctiebeleid aan het licht. De samenwerking leverde FTM een Europese journalistieke prijs op.

De redactie waarschuwt tegelijk voor de toenemende druk op de vrije pers. Journalisten worden bedreigd of vermoord, terwijl machtige bedrijven en politici met zogenoemde SLAPP-zaken proberen kritische publicaties te intimideren. Ook desinformatie, kunstmatige intelligentie en algoritmes maken het steeds moeilijker om waarheid van verzinsel te onderscheiden. Volgens FTM maakt dat onafhankelijke onderzoeksjournalistiek noodzakelijker, maar ook kwetsbaarder.

FTM wil de komende jaren internationaal blijven samenwerken en geldstromen, machtsnetwerken, fossiele belangen, extreemrechtse organisaties, fraude en witteboordencriminaliteit blootleggen. Ondanks oorlogen, juridische dreiging en politieke druk blijft de centrale missie volgens de redactie onveranderd: de macht controleren en ter verantwoording roepen.