Vier jaar oorlog in Oekraïne: één lange uitputtingsslag
In dit artikel:
Dr. Gijs Kessler, historicus gespecialiseerd in Rusland en de Sovjet-Unie en onderzoeker bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam, onderhoudt nog contact met vrienden en familie in Rusland maar reist er niet meer naartoe omdat hij dat „te risicovol” vindt nu het Kremlin zich in praktijk vijandig opstelt tegenover het Westen. Kessler maakte zijn eerste reis naar Rusland in 1991, woonde van 2002 tot 2016 in Moskou en leerde daar zijn inmiddels overleden vrouw kennen.
Uit zijn contacten tekent zich een beeld af van algemene onvrede: vrijwel niemand in zijn directe kring steunt de oorlog in Oekraïne, al zijn ouderen vaker vatbaar voor patriottische sentimenten. Veel mensen spreken niet openlijk over politiek, deels uit angst voor controle door de geheime diensten; communicatie over gevoelige zaken gebeurt bij voorkeur persoonlijk in derde landen zoals Armenië of Turkije. Enkelen zijn uit principiële bezwaren vertrokken, anderen ontvluchtten dienstplicht, maar veel mensen blijven omdat zij economisch en persoonlijk slecht mobiel zijn.
Kessler schetst een samenleving van tegenstrijdigheden: Moskou ervaart tegelijk een voortdurende dreiging en een opvallende economische en culturele bloei — startups, restaurants en design — omdat mensen proberen hun leven voort te zetten en niet permanent in passiviteit te vervallen. Anderen blijven uit beroepsethiek of omdat zij menen dat hun werk noodzakelijk is, ook al leidt dat tot verwijten dat ze het regime helpen draaiende te houden.
Politiek karakteriseert Kessler het Kremlin niet als klassieke tsaristische autocratie maar als „een maffia-achtig regime”: een kleine kliek, deels gevormd rond de veiligheidsdiensten, die elkaar de rug dekt en macht en geld concentreert. Beslissingen zoals de inval in Oekraïne zouden door Poetin en een zeer select gezelschap zijn genomen. Degenen die zich tegen het gezag keren riskeren uitschakeling.
Economisch en militair is Rusland voorlopig in staat de oorlog te financieren dankzij olie- en gasexporten naar China, India en nog delen van Europa. Defensie-uitgaven stegen recent sterk; relatief gezien geven Russische uitgaven nu volgens Kessler 7,5–8 procent van het bbp, een niveau dat historisch onhoudbaar kan blijken. De verliezen zijn enorm — schattingen noemen honderdduizenden doden — en de oorlog lijkt volgens hem op een langdurige uitputtingsslag zonder duidelijke manier voor één van beide partijen om doorbraak te forceren. Voor een duurzame oplossing ziet Kessler veel obstakels: Oekraïne eist veiligheidsgaranties en weigert concessies als de Donbas eenvoudig prijs te geven, terwijl Rusland vooral invloed in Oekraïne wil behouden.