Verschijting, Verschraling & Dubai Pistache

In dit artikel:

Steeds meer producten en diensten lijken duurder te worden terwijl de kwaliteit, gebruikservaring en service achteruitgaan. Denk aan kleurloze McDonald’s-filialen, kleding die sneller slijt, dunnere IKEA-boekenkasten en auto’s met duurdere maar kwetsbaardere interieurs. De vraag is daarom niet alleen of vroeger alles beter was, maar ook welk economisch proces deze achteruitgang veroorzaakt.

Volgens het artikel begint dat proces in de digitale platformeconomie. Bedrijven als Google lokten gebruikers aanvankelijk met gratis of goedkope diensten en een hoge gebruiksvriendelijkheid. Gmail werd bijvoorbeeld groot door kunstmatige schaarste en bleef voor gebruikers gratis, terwijl hun persoonsgegevens, zoekgedrag en voorkeuren de commerciële grondstof vormden. Inmiddels verdient Google daarnaast rechtstreeks aan betaalde upgrades, betere AI-modellen en een advertentievrije YouTube-ervaring, die maandelijks meer kan kosten dan veel streamingdiensten.

Dit verschijnsel staat bekend als ‘enshittification’, een term die de Canadese journalist en activist Cory Doctorow in 2022 populariseerde. In het Nederlands wordt ook gesproken van platformverval. De theorie beschrijft hoe bedrijven eerst klanten aantrekken met lage prijzen en goede service, daarna hun positie gebruiken om meer waarde af te romen voor adverteerders, investeerders en aandeelhouders, en uiteindelijk hun aanbod duurder en slechter maken. Functies die ooit vanzelfsprekend waren, zoals accountdelen of goede klantenservice, worden beperkt of achter betaalmuren geplaatst.

Doctorow richtte zich aanvankelijk vooral op digitale diensten als Spotify, Netflix en de verkoop van digitale boeken. Anders dan bij een cd, dvd of papieren boek krijgt de klant bij streaming meestal geen blijvend bezit, maar slechts tijdelijk toegang zolang het abonnement loopt. Omdat platformbedrijven vooral vraag en aanbod met elkaar verbinden en weinig fysieke meerwaarde creëren, zouden ze volgens Doctorow hun eigen markt kunnen uitputten zodra gebruikers afhaken.

Het artikel stelt vervolgens de bredere vraag of dit verval nog wel uitsluitend digitaal is. Ook fysieke winkels, restaurants, showrooms en fabrikanten lijken steeds vaker kosten te besparen en prijzen te verhogen ten koste van kwaliteit en karakter. Platformverval zou daarmee zijn doorgedrongen tot het dagelijks leven: niet alleen apps en streamingdiensten worden slechter, maar ook de tastbare producten en ruimtes eromheen.