Verkiezingen: hoe laat is de eerste exitpoll? Hoelang duurt het stemmen tellen? En wanneer komt de definitieve uitslag? Dit moet je vandaag weten
In dit artikel:
Op woensdag 29 oktober openen in heel Nederland ruim 10.000 stembureaus; de meeste gaan om 07.30 uur open en alle bureaus sluiten om 21.00 uur. Iedereen met een stempas en een geldig identiteitsbewijs mag stemmen — het identiteitsbewijs mag zelfs tot vijf jaar verlopen zijn. Lijsttrekkers kiezen vaak een stemlocatie met symbolische waarde (bijvoorbeeld de school van hun kinderen of een lokale vereniging) en gebruiken de dag soms nog voor de laatste campagneoptredens voordat zij ’s avonds naar het partijhoofdkwartier terugkeren.
Direct na sluiting van de stembussen begint het tellen, dat met de hand gebeurt en openbaar is: iedereen mag komen kijken. In eerste instantie worden biljetten per partij gesorteerd en geteld; later volgt uitsplitsing op kandidaatniveau. Het werk is nauwgezet — er wordt gecontroleerd op geldige, ongeldige en blanco stemmen — en kan tot in de nacht duren. Gemeenten mogen zelf kiezen tussen centrale en decentrale telling: bij centrale telling vindt detailtelling op kandidaatsniveau vaak pas de volgende dag plaats, bij decentrale telling gebeurt dat al in het stembureau op woensdagavond.
Na afronding op gemeentelijk niveau worden processen-verbaal — officiële documenten met alle uitslagen en gegevens — doorgestuurd naar een van de twintig hoofdstembureaus, die elk een kieskring behandelen. De hoofdstembureaus stellen op maandag 3 november om 10.00 uur de uitslag per kieskring vast. Stemmen van Nederlandse kiezers in het buitenland worden apart door het Nationaal Briefstembureau geteld; dat gebeurt op dinsdag 4 november om 13.30 uur. Alle gegevens komen vervolgens bij het Centraal Stembureau (de Kiesraad) terecht, waar specialisten de processen-verbaal controleren en bij opvallende afwijkingen gemeenten om nader onderzoek of hertelling kunnen vragen. De Kiesraad is de onafhankelijke instantie die het hele proces overziet en stelt de definitieve uitslag vast op vrijdag 7 november om 10.00 uur.
Kiezers en partijen hoeven niet tot die datum te wachten voor een eerste indruk: de eerste exitpolls verschijnen meteen na het sluiten van de stembussen (rond 21.00 uur) en een tweede volgt kort daarna (ongeveer 21.30 uur). Partijen en lijsttrekkers geven vaak binnen een uur al reacties op basis van die peilingen, maar de officiële cijfers blijven leidend.
Na de vaststelling van de definitieve uitslag begint de formele politieke fase: twee weken na de verkiezingen — op woensdag 12 november — komt de nieuwe Tweede Kamer voor het eerst bijeen om de ingezeten Kamerleden officieel te constateren. Daarna wijst de Kamer een informateur aan die zoekt naar combinaties met een meerderheid; pas daarna start de formatie en wordt een formateur aangewezen, meestal degene die als premier wordt voorgesteld. ProDemos en de Kiesraad benadrukken dat openheid en transparantie tijdens tellen en controle cruciaal zijn om het vertrouwen in de uitslag te waarborgen.