Verbod op doorreizen en minder rechten voor mensen uit 'veilige' landen: dit is het nieuwe migratiepact

In dit artikel:

Vrijdag treedt het nieuwe EU-migratiepact in werking, een ingrijpende herziening van het Europese asielstelsel die Brussel wil gebruiken om meer controle te krijgen over wie de Unie binnenkomt, hoe snel aanvragen worden afgehandeld en hoe afgewezen migranten worden teruggestuurd. Hieronder de kernpunten en wat ze concreet voor Nederland betekenen.

Wat verandert er en waarom
- Doel: minder ongereguleerde migratiestromen door strengere buitengrenscontroles, versnelde procedures en bindende afspraken tussen lidstaten en derde landen over terugkeer en opvang. De EU wil af van het huidige lappendeken van nationale regels en wil vooral voorkomen dat asielzoekers doorreizen naar andere lidstaten voordat hun dossier is behandeld.
- Centraal staat snellere afhandeling: aan de buitengrens wordt binnen een week iemands identiteit en gezondheid gecontroleerd en beoordeeld of een aanvraag kansrijk is. Voor asielzoekers uit zogenoemde ‘veilige’ landen of wie een veiligheidsrisico vormt, geldt een versnelde procedure tot maximaal drie maanden; voor alle overige aanvragen is de termijn maximaal zes maanden.

Registratie, terugkeer en ‘hubs’
- Registratie gebeurt bij binnenkomst met Eurodac: persoonsgegevens, vingerafdrukken en gezichtsscans. Kinderen vanaf 6 jaar worden geregistreerd om o.a. mensenhandel tegen te gaan.
- Asielzoekers moeten in principe blijven in het EU-land waar ze de Unie binnenkwamen (meestal Griekenland, Italië, Spanje of Cyprus). Wie toch doorreist, verliest het recht op opvang en wordt binnen twee weken teruggestuurd naar het land van binnenkomst.
- Afgewezen personen moeten terugkeren naar hun herkomstland. Als terugkeer onmogelijk is, voorziet het pact in ‘terugkeerhubs’ buiten de EU (bijvoorbeeld in Afrika). Die hubs moeten binnen een jaar operationeel zijn, al twijfelt minister Van den Brink of dat haalbaar is en stelt hij dat eerst rechtswaarborgen moeten zijn gegarandeerd.

Gevolgen voor Nederland en de procedure in Ter Apel
- Voor meldingen in Ter Apel verandert het intakeproces: medische onderzoeken, verplichte rusttijden en directe bijstand van een advocaat zijn niet altijd meer standaard. Eerste gegevens worden op een tablet ingevoerd; een advocaat wordt pas bij het eerste formele gesprek toegewezen.
- Asielzoekers uit landen buiten de EU krijgen binnen zes maanden duidelijkheid en moeten binnen dat halfjaar ook toegang hebben tot werk. Statussen worden gesplitst in twee categorieën: status A (risico op vervolging) en status B (oorlogsvluchtelingen), waarbij B minder rechten geeft.
- Praktijkrisico: als de zuidelijke landen de instroom, registratie en opvang niet volledig op orde krijgen, zullen veel mensen alsnog doorreizen en (ook) in Nederland aankomen. De verwachting is dat Ter Apel aanvankelijk minder, maar mogelijk nog steeds substantieel, instroom krijgt; ook de sluiting van het aanmeldcentrum in Budel kan dagelijks 20–25 extra aanmeldingen naar Ter Apel sturen.

Wachttijden en oude aanvragen
- Nieuwe aanvragen onder het pact krijgen voorrang; de circa 54.000 aanvragen van vóór 12 juni worden naar de achtergrond geschoven. Nederland wil die oude stapel binnen drie jaar wegwerken, maar hulporganisaties vrezen dat mensen te lang in onzekerheid blijven.

Solidariteit tussen lidstaten
- Zuidelijke landen krijgen volgens de nieuwe regels steun: andere lidstaten nemen vluchtelingen over of betalen een financiële bijdrage. Jaarlijks moeten staten gezamenlijk minimaal 30.000 mensen herplaatsen of betalen; Nederland kiest voorlopig voor betalen zolang eigen opvangcapaciteit niet toereikend is (ongeveer €20.000 per overgenomen asielzoeker).
- In noodsituaties kunnen regels worden versoepeld en kan herverdeling verplicht worden.

Knelpunten en kritiek
- Operationeel gereed zijn niet alle lidstaten: enkele staten hadden hun grensprocedures nog niet op orde en Eurodac-aanpassingen lopen in veel landen achter. Ook blijft onduidelijk of landen als Hongarije en Polen het akkoord volledig zullen naleven.
- Voorstanders beargumenteren dat het pact eindelijk ‘grip’ geeft op migratiestromen en de druk op receptiepunten zoals Ter Apel vermindert, terwijl terugkeer beter afdwingbaar wordt.
- Critici – waaronder VluchtelingenWerk Nederland en de Brusselse denktank ECRE – waarschuwen dat versnelde procedures de kans op fouten vergroten, dat detentie van (kansarme) aanvragers, ook gezinnen met kinderen, problematisch is, en dat het uitbesteden van opvang aan niet-EU-landen risico’s voor mensenrechten kan meebrengen. Ook het geïntroduceerde tweedelingenstelsel van statussen kan juridische strijd en ongelijkheid veroorzaken; Nederland schafte een tweestatusstelsel eerder al af.

Kortom
Het pact introduceert striktere grenscontroles, snellere afhandeling, verplichte registratie en nieuwe mechanismen voor terugkeer en solidariteit. Voor Nederland betekent het aanpassingen in de intake en prioritering van dossiers, meer nadruk op registratie in land van binnenkomst en potentieel minder spontane doorreis naar Ter Apel — maar veel hangt af van hoe zuidelijke lidstaten en derde landen de nieuwe regels uitvoeren. De komende maanden gelden als proefperiode waarin kinderziekten en juridische en praktische knelpunten zichtbaar zullen worden.