Van sigaar en cognac naar speeddaten: collegevorming duurt steeds langer, „de lokale democratie wordt volwassen"

In dit artikel:

In Tiel is de politieke crisis opnieuw opgelaaid. PRO, CDA en D66 leken anderhalve week geleden een nieuw college te gaan vormen met gedoogsteun van Forum voor Democratie (FVD), zonder FVD-wethouder. PRO trok zich echter dezelfde dag terug omdat de partij dacht dat het om een raadsbreed college zou gaan. Toen bleek dat PRO wel degelijk actief met FVD zou moeten samenwerken, haakte de partij af. De zoektocht naar een nieuw gemeentebestuur duurt daardoor voort.

Tiel is geen uitzondering. Dit jaar zijn in zestien gemeenten de collegeonderhandelingen na het zomerreces doorgelopen, een duidelijke stijging ten opzichte van eerdere verkiezingsjaren. In Bergen en Hollands Kroon is inmiddels een college geïnstalleerd, maar in onder meer De Bilt, Edam-Volendam, Papendrecht en Zutphen duren de onderhandelingen nog voort. Mogelijk wordt het record van Vlieland uit 2022, waar de formatie 229 dagen duurde, verbroken.

Volgens deskundigen komt de langere formatie vooral door de versnippering van de lokale politiek. Gemeenteraden hebben gemiddeld meer fracties dan twintig jaar geleden en grote partijen die vroeger vanzelf een derde van de stemmen haalden, zijn minder dominant. Daardoor zijn coalities moeilijker te vormen en is er meer onderhandelingswerk nodig. Ook de groei van lokale en landelijk anti-elitaire partijen zoals PVV en FVD bemoeilijkt samenwerking: gevestigde partijen nodigen ze minder snel uit en compromissen blijken vervolgens lastiger.

Tegelijkertijd is het formatieproces transparanter en democratischer geworden. Complete fracties, inwoners en maatschappelijke organisaties worden vaker betrokken. Gemeenten werken bovendien met verkenners, informateurs en formateurs en gebruiken soms integriteitsscans voor kandidaat-wethouders. Die aanpak kost tijd, maar deskundigen vinden extra voorbereiding niet per se problematisch. Gemeenten stellen grote beleidskeuzes vaak uit tot er een nieuw college is; een zorgvuldig akkoord kan volgens hen belangrijker zijn dan een snelle formatie. Ook beperkte financiële middelen spelen een rol, omdat gemeenten meer taken hebben gekregen zonder voldoende geld van het Rijk.

In Leiden strandde eind juni een akkoord tussen PRO, CDA en D66 doordat D66 een extra wethouderspost verlangde. Een nieuwe onderhandelingsronde richt zich nu op een coalitie van PRO, CDA, VVD, Studenten voor Leiden en de ChristenUnie. Voor de ChristenUnie zou dat de eerste bestuursdeelname in Leiden in twintig jaar zijn; de partij wil daarbij een eigen wethouder leveren. De beoogde coalitie heeft slechts 20 van de 39 zetels, waardoor de meerderheid kwetsbaar is. De partijen spreken daarom ook met inwoners en organisaties voordat ze een akkoord sluiten. Ze hopen vóór de begroting van november klaar te zijn.